Sluneční soustava 2015 / The Solar System 2015 Miroslav Broz Czech Polish

Sluneční soustava 2015 / The Solar System 2015YouTube↗ IA↗(long shot)
Science & Technology 2.8K views 7 likes 3 dislikes 26 Mar 2015

Miroslav Broz 51 subscribers N/A YouTube↗

Sluneční soustava 2015

Układ Słoneczny 2015

Sluneční soustava - malá část Vesmíru, širý, téměř prázdný prostor.

Układ Słoneczny - mała część Wszechświata, rozległa, prawie zupełnie pusta przestrzeń.

Pro člověka nepřátelské prostředí - bez ovzduší, bez pevné půdy pod nohama. Slunce, planety a jejich měsíce, planetky a komety jsou jakési ostrůvky,

Dla człowieka nieprzyjazne środowisko - bez atmosfery, bez pewnego gruntu pod nogami. Słońce, planety i ich księżyce, planetki oraz komety to jakieś wyspy, gdzie zgromadzona jest materia.

v nichž je hmota soustředěna.

Do Układu Słonecznego zaliczamy wszakże i mniejsze ciała - meteoroidy,

Do sluneční soustavy počítáme však i menší tělíska - meteoroidy,

pył międzyplanetarny oraz gazy czy cząstki promieniowania - fotony.

meziplanetární prach a plyn nebo částice záření - fotony. Mezi všemi působí vzájemná přitažlivost, gravitační síla, která určuje jejich pohyby. Zdaleka největší hmotnost má Slunce, a proto ostatní tělesa obíhají okolo něj.

Pomiędzy wszystkim oddziałuje wzajemne przyciąganie, siła grawitacyjna, która kieruje ich ruchem. Zdecydowanie największą masę ma Słońce, dlatego właśnie pozostałe ciała obiegają wokół niego.

Čím je těleso blíž k Slunci, tím obíhá větší rychlostí.

Im bliżej Słońca się ciało znajduje tym posiada większą prędkość obiegową.

Nejvzdálenější planetou je Neptun, pak následují Uran, Saturn, Jupiter, Mars, Země,

Najbardziej odległą planetą jest Neptun, następnie Uran, Saturn, Jowisz, Mars, Ziemia,

Venuše a Merkur.

Wenus i Merkury.

Střední vzdálenost mezi Sluncem a Zemí, kterou nazýváme astronomická jednotka,

Średnia odległość pomiędzy Słońcem a Ziemią,

je 150 milionů kilometrů; světlo ji urazí za 8 minut 20 sekund.

którą nazywamy jednostką astronomiczną wynosi 150 milionów kilometrów; światło

Průměr zeměkoule je pouhých 13 000 km.

ją przebiegnie w 8 minut 20 sekund. Średnica kuli ziemskiej wynosi zaledwie 13 000 km.

Planety a měsíce nesvítí vlastním viditelným světlem,

Planety i księżyce nie świecą własnym widzialnym światłem,

jen odrážejí část slunečního světla. Slunce je naproti tomu hvězda a jako taková září celým povrchem do všech směrů.

lecz odbijają tylko część światła słonecznego. Słońce natomiast jest gwiazdą a jako taka promieniuje całą swą powierzchnią we wszystkich kierunkach.

Někdy můžeme na čisté tmavé noční obloze spatřit záření odražené od nejmenších

Czasami możemy na czystym ciemnym niebie zaobserwować światło odbite od najmniejszych cząstek

částeček meziplanetárního prachu - tento jev nazýváme zodiakální světlo.

pyłu międzyplanetarnego - zjawisko to zwane jest światłem zodiakalnym.

Meteoroidy, tedy kamenné úlomky od zlomků milimetru až po několik metrů v průměru,

Meteoroidy, kamienne odłamki o średnicy od ułamka milimetra do kilku metrów,

mohou být dobře pozorovatelné v okamžiku, kdy vletí do ovzduší naší planety.

mogą być dobrze widoczne w momencie, kiedy wpadają do atmosfery naszej planety.

Při vzájemné rychlosti okolo 50 km/s se začnou zahřívat třením o vzduch ve výškách 150 km

Przy prędkości około 50 km/s zaczną się mocno nagrzewać tarciem o powietrze na wysokości

nad zemským povrchem.

150 km nad powierzchnią ziemi.

Zahřátý, svítící sloupec ionizovaného vzduchu, který pak vidíme na obloze,

Rozżarzony, świecący snop jonizowanego powietrza, który widoczny jest na niebie,

nazýváme meteor, lidově "padající hvězda".

nazywa się meteor, ludowo "spadające gwiazdy".

Několikrát do roka, například okolo 12. srpna nebo 18. listopadu, Země prochází proudy kometárních meteoroidů, což se na obloze projeví jako meteorický roj.

Kilka razy w roku, na przykład koło 12. sierpnia lub 18. listopada, Ziemia przechodzi przez pasmo kometarnych meteoroidu, co przejawia się na niebie jako rój meteorów.

Větší a pevnější meteoroidy mohou průlet atmosférou "přežít" a dopadnout na zem jako

Większe i mocniejsze meteoroidy mogą "przeżyć" przelot przez atmosferę i spaść na ziemię

meteority.

jako meteoryty.

Větší tělesa jsou planetky, někdy nazývané asteroidy.

Większymi ciałami są planetki, zwane również asteroidami.

Typicky mají nepravidelný tvar a tvoří je kamenný materiál.

Mają typowy nieregularny kształt tworzy je kamienny materiał.

V hlavním pásu mezi Marsem a Jupiterem obíhá asi jeden milion planetek větších než 1 km.

W głównym pasie między Marsem a Jowiszem krąży około miliona planetek większych niż 1 km.

Malé měsíce planet, např. Fobos nebo Amalthea, jsou planetkám velmi podobné. Velké měsíce jsou srovnatelné s malými planetami: Jupiterův měsíc Ganymedes je dokonce větší než Merkur. Tělesa s průměrem nad 1 000 km již mají pravidelnější, kulový nebo elipsoidální tvar.

Małe księżyce planet, np. Fobos czy Amalthea, są bardzo podobne do planetek. Duże księżyce są porównywalne z małymi planetami: księżyc Jowisza Ganymedes jest nawet większy niż Merkury. Ciała o średnicy ponad 1 000 km posiadają już regularne kształty: kuliste lub elipsoidalne.

Čtyři planety nejbližší Slunci - Merkur, Venuše, Země a Mars - se nazývají planety zemského typu. Jsou si poměrně podobné: z velké části je tvoří kamenný materiál,

Cztery planety najbliżej Słońca - Merkury, Wenus, Ziemia i Mars - nazywane są planetami typu ziemskiego. Są dosyć podobne: z dużej części są z kamienia, posiadają twardą powierzchnię a za wyjątkiem Merkurego są otoczone cienką warstwą gazów

mají pevný povrch a s výjimkou Merkuru je obaluje tenká vrstva plynů - atmosféra.

- atmosfera.

Nejběžnějšími chemickými prvky v zemském tělese jsou železo, kyslík, křemík a hořčík.

Najczęściej występującymi pierwiastkami chemicznymi na ziemi są żelazo, tlen,

Vzdálenější planety, Uran a Neptun, patří do skupiny,

krzem oraz magnez.

jejichž podstatnou složkou jsou ledy vody, metanu a amoniaku anebo směs vodíku, hélia a kamene. Nazýváme je vnější planety nebo ledoví obři. Jupiter a Saturn jsou plynnými obry. Nazýváme je také planetami jupiterova typu. Jejich relativně malé jádro je pravděpodobně složeno z kamene a ledu,

Bardziej odległe planety, Uran i Neptun, należą do grupy, których podstawowym składnikiem są zlodowaciała woda, metan i amoniak czy mieszanina wodoru, helu i kamieni. Nazywane są planetami zewnętrznymi lub lodowymi olbrzymami. Jowisz i Saturn są gazowymi olbrzymami. Nazywane są także planetami typu jowiszowego.

rozsáhlý obal je z kovového a molekulárního vodíku a hélia. Všechny velké planety mají prstence (i když jen u Saturnu jsou snadno pozorovatelné)

Ich względnie małe jądro prawdopodobnie składa się z kamienia i lodu, rozległa powłoka utworzona jest z metalicznego i molekularnego wodoru i helu. Wszystkie duże planety posiadają pierścienie (dobrze widoczne są tylko wokół Saturna)

a početné rodiny pravidelných i nepravidelných měsíců.

oraz liczebne rodziny regularnych i nieregularnych księżyców.

Slunce. Rozžhavená plynná koule, s povrchovou teplotou asi 6 000 st. C.

Słońce. Rozżarzona kula gazu, o temperaturze na powierzchni około 6 000 st. C.

Skrývá v sobě přírodní termonukleární reaktor, v němž se přeměňují jádra atomů vodíku na jádra atomů hélia a přitom se uvolňují fotony a neutrina. Tento zdroj energie funguje již 4 a půl miliardy roků. Výrazným projevem změn na Slunci jsou sluneční skvrny a erupce.

Skrywa w sobie naturalny reaktor termonuklearny, w którym zachodzi przemiana jąder atomu wodoru na jądra helu a przy tym wyzwalają się fotony i neutrina. To źródło energii działa już 4 i pół miliarda lat. Wyraźnym przejawem zmian na Słońcu są plamy słoneczne i erupcje.

Obojí je způsobeno silným magnetickým polem,

Oba zjawiska spowodowane są silnym polem magnetycznym, które wpływa na ruch substancji słonecznej

jež ovlivňuje pohyb sluneční látky - elektricky vodivých ionizovaných plynů, čili plazmatu.

- przewodzących prąd elektryczny zjonizowanych gazów, czyli plazmy.

Nejrozsáhlejšími objekty sluneční soustavy mohou být komety.

Do najbardziej rozległych obiektów układu słonecznego należą komety.

Jejich ledovo-kamenné jádro je sice nepatrné (mívá průměr několik kilometrů), ale když se přiblíží k Slunci, začne led sublimovat a unikající plyny i strhávaný prach vytvoří komu a ohon. Jejich řídká vodíková obálka může dosáhnout rozměru až 100 milionů kilometrů.

Ich lodowo-kamienne jądro jest wprawdzie niewielkie (miewa średnicę kilka kilometrów), ale kiedy zbliży się do Słońca, lód zacznie sublimować a ulatniające się gazy oraz pył tworzą komę i warkocz. Ich rzadka wodorowa powłoka może osiągnąć nawet 100 milionów kilometrów.

Kometární ohony vždy směřují přibližně od Slunce.

Warkocze komet są zawsze odchylone od Słońca. Molekuły gazów i cząsteczki pyłu interagują z promieniowaniem i wiatrem słonecznym,

Molekuly plynů a prachová zrnka totiž interagují se zářením a slunečním větrem,

strumieniem naładowanych cząstek,

proudem nabitých částic,

które rozprzestrzeniają się ze Słońca w przestrzeń międzyplanetarną z prędkością

které se šíří ze Slunce do meziplanetárního prostoru rychlostí až 500 km/s.

do 500 km/s.

Merkur, první planeta, dostává od Slunce nejvíce zářivé energie.

Merkury, pierwsza planeta, otrzymuje najwięcej energii promienistej ze Słońca.

Na osvětlené polokouli je teplota přes 300 st. C,

Na oświetlonej półkuli panuje temperatura ponad 300 st. C,

ale odvrácená polokoule rychle vychládá na -200 st. C.

ale odwrotna stronie szybko stygnie na -200 st. C.

Povrch je pokrytý impaktními krátery,

Powierzchnia jest pokryta kraterami uderzeniowymi,

které vznikají při srážkách s planetkami nebo kometami.

powstałymi na skutek zderzeń z planetkami lub kometami.

Velkou část povrchu zatím nepozorovala žádná kosmická sonda.

Znacznej części powierzchni nie zbadała dotychczas żadna sonda kosmiczna.

Venuše je stále zahalena hustou atmosférou (tlak při povrchu je 90 krát vyšší než na Zemi). Přestože obíhá okolo Slunce dvakrát dál než Merkur a navíc odráží dvě třetiny

Wenus pokrywa stale gęsta atmosfera (ciśnienie przy powierzchni jest 90 razy wyższe niż na Ziemi). Mimo iż krąży wokół Słońca po orbicie dwa razy dalej niż Merkury a ponad to odbija dwie

slunečního záření, je na celém povrchu neuvěřitelná teplota 460 st. C.

trzecie promieniowania słonecznego,

Příčinou je silný skleníkový efekt - oxid uhličitý v ovzduší propouští viditelné sluneční záření k povrchu,

to na całej jej powierzchni panuje niewiarygodna temperatura 460 st. C. Przyczyną tego jest efekt cieplarniany - dwutlenek węgla w atmosferze przepuszcza widzialne promieniowanie słoneczne na powierzchnię,

ale pohlcuje infračervené záření z povrchu vyzařované a tím brání jeho ochlazování. Pod neprůhlednou atmosféru umožnily nahlédnout radary

ale pochłania promieniowanie podczerwone emitowane z powierzchni zabraniając tak w jej ochłodzeniu. Pod nieprzejrzystą atmosferę można przeniknąć za pomocą radarów

- zjistily povrch charakteristický zlomy a sopkami.

- na powierzchni występują charakterystyczne załamania i wulkany.

Z počtu impaktních kráterů lze odvodit,

Z liczby kraterów uderzeniowych można wywnioskować, iż aktywność wulkaniczna przetworzyła większą część powierzchni Wenus w okresie przed

že sopečná činnost přetvořila většinu povrchu Venuše před 700 až 500 miliony roků.

od 700 do 500 milionami lat.

Třetí planeta od Slunce je Země.

Trzecią w kolejności planetą od Słońca jest Ziemia.

Má příhodnou velikost a vzdálenost od Slunce,

Dzięki odpowiedniej wielkości i odległości od Słońca,

aby se na jejím povrchu mohly vyskytovat nejen led nebo vodní pára,

na jej powierzchni może występować nie tylko lód czy para wodna lecz także woda w stanie

ale i kapalná voda - jeden z předpokladů pro vznik života.

ciekłym - jeden z warunków powstania życia.

Prvotní ovzduší bylo zcela přeměněno činností živých organismů a dnes obsahuje

Pierwotna atmosfera została całkowicie przemieniona przez organizmy żywe a obecnie zawiera

především dusík a kyslík.

głównie azot i tlen.

Od všech ostatních planet se liší také deskovou tektonikou

Od wszystkich pozostałych planet różni się także tektoniką płytową

- zemskou kůrou rozpraskanou na jednotlivé desky,

- skorupą ziemską popękaną na poszczególne płyty,

které se mohou pohybovat po vnějším plášti.

które mogą się przemieszczać po zewnętrznej skorupie.

Oceánská dna neustále vznikají sopečnou činností v oceánských hřbetech a zanikají při

Dna oceanów nieustannie powstają w wyniku aktywności wulkanicznej w grzbietach oceanicznych

zasouvání pod jiné desky. Při kolizích desek se vrásní nová pásemná pohoří.

a zanikają przy zsunięciu płyty pod inne płyty. Przy kolizjach płyt powstają nowe pasma gór.

To může mít velký význam pro život na souši,

To może mieć ogromne znaczenie dla życia na lądzie,

protože jinak by eroze mohla všechna pohoří postupně zahladit a celý povrch Země by pokrýval

ponieważ w przeciwnym razie erozja mogłaby wszystkie masywy górskie stopniowo zrównać a całą

oceán.

powierzchnię Ziemi pokrywałby ocean.

Zemi provází Měsíc.

Ziemi towarzyszy Księżyc.

I ten má svůj význam pro pozemský život: spolu se Sluncem působí slapovými silami střídání přílivu a odlivu. Z dlouhodobého hlediska Měsíc stabilizuje rotační osu Země a brání tak náhlým extrémním výkyvům klimatu.

Ten również ma swoje znaczenie dla życia na Ziemi: wraz ze Słońcem poprzez oddziaływanie pływowe powoduje zmiany przypływu i odpływu. Księżyc stabilizuje ponad to oś obrotu Ziemi, zabraniając w ten sposób nagłym zmianom klimatu.

Ze Země můžeme pozorovat pouze jednu polokouli Měsíce,

Z Ziemi można obserwować tylko jedną półkulę Księżyca,

protože Měsíc se otáčí okolo své osy se stejnou periodou, jako obíhá kolem Země.

ponieważ Księżyc obraca się wokół swej osi w takim samym czasie, w jakim okrąża Ziemię.

Tento jev nazýváme vázaná rotace.

Zjawisko to jest zwane rotacją wiązaną.

Měsíc se formoval přibližně před 4,45 miliardami let,

Księżyc uformował się mniej więcej przed 4,45 miliardami lat,

když se s Protozemí srazilo těleso asi o velikosti Marsu. Při kolizi vzniklo obrovské množství úlomků, z nichž většina dopadla zpět na Zem, část ale vytvořila okolo Země disk, který se během velmi krátké doby,

kiedy to Protoziemia zderzyła się z ciałem wielkości Marsa. Przy kolizji powstała ogromna ilość ułamków, z których większość spadła z powrotem na Ziemię, część z nich utworzyła tarczę wokół Ziemi, która w bardzo krótkim czasie,

snad několika týdnů, pospojoval do jednoho satelitu - našeho Měsíce.

przypuszczalnie w ciągu kilku tygodni, złączyła się w jednego satelitę - nasz Księżyc.

V blízkosti Země se mohou objevit i malá tělesa - planetky.

W pobliżu Ziemi mogą się pojawić także małe ciała - planetki.

V průměru jednou za tisíc roků dochází ke srážce Země s planetkou větší než 100 m.

Średnio raz na tysiąc lat dochodzi do zderzenia Ziemi z planetką o wielkości ponad 100 m.

Jednou za několik desítek milionů roků může kolize s 10 km planetkou spolupůsobit při

Raz na kilkadziesiąt milionów lat może kolizja z 10 km planetką spowodować wyginięcie

velkých vyhynutích živočišných a rostlinných druhů.

gatunków zwierząt i roślin.

Nejznámějším příkladem je vyhynutí dinosaurů před 65 miliony roků.

Najbardziej znanym przykładem jest wyginięcie dinozaurów przed 65 milionami lat.

Mars. Planeta charakteristická červenou barvou, kterou způsobují oxidy železa.

Mars. Planeta charakterystyczna czerwonym zabarwieniem, którą zawdzięcza tlenkom żelaza.

Výšková mapa a rozložení kráterů na povrchu naznačují,

Mapa wysokościowa i rozłożenie kraterów na powierzchni wskazują,

že asi před 3 miliardami let mohla být celá severní polokoule Marsu pokrytá oceánem.

że przed około 3 miliardami lat cała półkula północna Marsa mogła być pokryta oceanem.

Památkou na činnost tekoucí vody jsou erozní tvary v četných údolích.

Efektem działania płynącej wody są erozyjne kształty w licznych dolinach.

Největší ze všech je Vallis Marineris, 4 000 km dlouhé, 7 km hluboké.

Największą z nich jest Vallis Marineris, o długości 4 000 km a głębokości 7 km.

Údolí odvádělo vodu z vyvýšené oblasti Tharsis.

Dolina odprowadzała wodę ze wzniesionego obszaru Tharsis.

Tharsis je sopečného původu a najdeme na ní největší sopky sluneční soustavy

Tharsis jest pochodzenia wulkanicznego a znaleźć na nim można największe wulkany w układzie

- například Olympus Mons, s výškou 27 km a základnou o průměru 600 km.

słonecznym - na przykład Olympus Mons, o wysokości 27 km a podstawą o średnicy 600 km.

Poslední dvě miliardy roků je Mars z geologického hlediska spíše klidnou planetou.

Ostatnie dwa miliardy lat z geologicznego punktu widzenia jest Mars raczej spokojną planetą.

Slabý vítr v řídké atmosféře si "pohrává" s drobnými zrnky písku, sezónní změny vedou k pravidelnému zvětšování polárních čepiček v zimě a zmenšování v létě.

Słaby wiatr w rzadkiej atmosferze "igra sobie" z drobnymi ziarenkami piasku, zmiany pór roku powodują regularne powiększanie czap polarnych w zimie i w lecie.

Na dráze mezi Marsem a Jupiterem můžeme nalézt například planetku číslo (243) Ida.

Na orbicie między Marsem a Jowiszem można znaleźć na przykład planetkę numer (243) Ida.

Tato padesátikilometrová planetka patří do rodiny Koronis,

Ta pięćdziesięciokilometrowa planetka należy do rodziny Koronis,

což lze poznat podle podobných drah a podobných barev jejich členů.

co można poznać według podobnej orbity i podobnego zabarwienia ich członków.

Kdysi tvořily tyto planetky jediné těleso,

Kiedyś planetki te były jednym ciałem,

které se však zcela roztříštilo při nějakém velkém impaktu.

które się całkowicie rozpadło przy jakimś wielkim zderzeniu.

Přitom asi vznikl i současný měsíček Idy - kilometrový Dactyl.

Powstał przy tym współczesny mały księżyc Idy - kilometrowy Dactyl.

Jupiter; má větší hmotnost než všechny ostatní planety i menší tělesa sluneční soustavy

Jowisz; posiada większą masę niż wszystkie pozostałe planety i mniejsze ciała układu

dohromady. Vyzařuje asi dvakrát tolik energie, než přijímá od Slunce. Zdrojem je zřejmě nepatrné zmenšování planety a přeměna rotační energie na teplo.

słonecznego razem wzięte. Emituje dwa razy tyle energii, niż otrzymuje od Słońca. Jej źródłem jest przypuszczalnie nieznaczne kurczenie się planety oraz przemiana energii obrotowej w ciepło.

V atmosféře Jupitera je již několik století pozorována obrovská bouře,

W atmosferze Jowisza od kilku stuleci obserwować można olbrzymią burzę,

nazývaná Velká rudá skvrna.

zwaną Wielka czerwona plama.

Z desítek Jupiterových měsíců jsou asi nejpozoruhodnější Io a Europa.

Z dziesiątek księżyców Jowisza na uwagę zasługują Io i Europa.

Slapy Jupitera jsou na Io natolik silné, že deformují celý měsíc a zahřívají jeho nitro na teplotu několik tisíc stupňů Celsia. Na povrchu se to projevuje neustálou vulkanickou činností.

Oddziaływania pływowe Jowisza są na Io tak silne, że deformują cały księżyc i ogrzewają jego wnętrze do temperatury kilku tysięcy stopni Celsjusza. Na powierzchni przejawia się to nieustanną aktywnością wulkaniczną. Wulkany wyrzucają siarkę do wysokości kilkuset kilometrów,

Sopky chrlí síru do výšek několika set kilometrů a neuvěřitelnou rychlostí povrch mění.

przetwarzając powierzchnię z niewiarygodną szybkością.

Europa je naopak velmi hladký měsíc, pokrytý vodním ledem.

Europa natomiast jest bardzo gładkim księżycem, pokrytym lodem (wodnym).

Struktura prasklin a magnetometrická měření však svědčí o existenci podpovrchového

Struktura szczelin oraz pomiary magnetometryczne świadczą jednakże o istnieniu ciekłego oceanu

kapalného oceánu.

pod powierzchnią.

Saturn. Proslul krásou svých jasných prstenců.

Saturn. Słynny dzięki efektownym, jasnym pierścieniom.

Přestože mají poloměr přes 100 000 km, jsou tlusté nejvýš několik stovek metrů. Zdálky vypadají jako řada tisíců různě jasných a různě průhledných prstýnků, ale ve skutečnosti se skládají z jednotlivých ledovo-kamenných úlomků s typickým rozměrem 10 cm. "Mezery" a jiné struktury v prstencích jsou způsobeny gravitačními poruchami malých

Mimo, iż mają promień ponad 100 000 km, ich grubość nie przekracza kilkuset metrów. Z daleka wyglądają jak szereg tysięcy pierścieni o różnej jasności i przezroczystości, ale w rzeczywistości składają się z drobnych lodowo- kamiennych ułamków o wielkości przeważnie około 10 cm.

měsíců obíhajících přímo v prstencích nebo vně.

"Szczeliny" i inne struktury w pierścieniach są wywołane zakłóceniami grawitacyjnymi małych księżyców krążących bezpośrednio w pierścieniach lub poza nimi.

Za nejnápadnější Cassiniho dělení může měsíc Mimas.

Za najefektowniejszy podział Cassiniiego odpowiedzialny jest księżyc Mimas.

Uran; již téměř není vidět na obloze pouhým okem.

Uran; już prawie niewidoczny na niebie gołym okiem.

Byl objeven náhodou dalekohledem, a to Williamem Herschelem v roce 1781. Zajímavostí je jeho rotační osa, která leží takřka v rovině oběžné dráhy a Uran tak ke Slunci natáčí střídavě severní a jižní pól.

Był odkryty przypadkowo za pomocą lunety, przez Williama Herschela w 1781 roku. Ciekawostką jest jego oś obrotu, która leży prawie w płaszczyźnie orbity, dzięki czemu Uran odwraca do Słońca na zmianę biegun północny i południowy.

Objev Neptunu byl jedním z největších triumfů nebeské mechaniky 19. století:

Odkrycie Neptuna było jednym z największych tryumfów mechaniki nieba XIX wieku:

z pozorovaných poruch dráhy Uranu se podařilo Adamsovi a Le Verrierovi vypočítat polohu neznámé planety, kterou posléze Galle na obloze skutečně nalezl. Stejně jako u ostatních velkých planet pozorujeme v horních vrstvách atmosféry vítr o rychlosti několik set metrů za sekundu.

z zaobserwowanych zakłóceń orbity Uranu udało się Adamowi a Le Verrier obliczyć pozycję nieznanej planety, którą niebawem na niebie odnalazł Galle. Podobnie jak w przypadku pozostałych planet olbrzymów zaobserwować można w górnych warstwach atmosfery wiatr o prędkości kilkuset metrów na sekundę.

Podobnie jak na Jowiszu i Saturnie

Podobně jako na Jupiteru a Saturnu (nikoli na Uranu) se na Neptunu objevují skvrny a bouře,

(na Uranie nie występuje) pojawiają się na Neptunie plamy i burze,

jež jsou asi projevem vnitřního zdroje tepla.

które są zapewne przejawem wewnętrznego źródła ciepła.

Pluto a Charon zatím nenavštívila žádná kosmická sonda. I nejlepší pozemské dalekohledy na nich rozliší jen několik světlých a tmavých oblastí.

Plutona ani Charona na razie nie odwiedziła żadna sonda kosmiczna. Nawet najlepsze ziemskie lunety są w stanie rozróżnić na nich tylko kilka jasnych i ciemnych obszarów.

Za Neptunem se však podařilo objevit stovky jiných těles obíhajících po podobné dráze jako Pluto nebo ještě dál. Celou populaci nazýváme Kuiperův pás.

Za Neptunem udało się odkryć setki innych ciał krążących na podobnej orbicie co Pluton lub jeszcze dalej. Cała populacja zwana jest pasem Kuipera. Są to ciała lodowe, często bardzo ciemne, odbijające około 4 % promieniowania słonecznego.

Jedná se o tělesa ledová, často velmi tmavá, odrážející okolo 4 % slunečního záření.

Temperatura równowagi na ich powierzchniach wynosi kilkadziesiąt stopni powyżej zera

Rovnovážná teplota na jejich površích je několik desítek stupňů nad absolutní nulou (tedy -273 st. C).

bezwzględnego (czyli -273 st. C). Powiększenie ujęcia na 1 000 AU wielki pas Kuipera, przedstawiony jako cienkie przezroczyste ciało w kształcie rozszerzającej się tarczy.

Okolo vnitřní sluneční soustavy se nachází ještě sférický Oortův oblak.

Wokół wewnętrznego układu słonecznego znajduje się jeszcze sferyczny obłok Oorta.

Není pozorovatelný přímo, ale usuzujeme na něj podle nových dlouhoperiodických komet, které přilétají do vnitřní části soustavy rovnoměrně ze všech směrů.

Nie można go bezpośrednio zaobserwować, ale wnioskuje się o jego istnieniu według nowych długookresowych komet, które przylatują do wewnętrznej części układu równomiernie ze wszystkich kierunków.

Dál už je oblast, kde pomalu začíná převažovat přitažlivost cizích hvězd...

Dalej jest już obszar, gdzie stopniowo zaczyna przeważać przyciąganie obcych gwiazd...

Kromě osmi planet ve sluneční soustavě je známo ještě několik stovek extrasolárních

Oprócz ośmiu planet w układzie słonecznym znane są setki planet obiegających wokół obcych

planet, jež obíhají kolem cizích hvězd. Soudobé astronomické přístroje nedovolují tyto vzdálené planety pozorovat přímo, ale jejich vlastnosti se vypočítávají z fotometrických nebo astrometrických měření mateřských hvězd.

gwiazd. Współczesne przyrządy astronomiczne nie umożliwiają ich bezpośredniej obserwacji, ale ich własności można obliczyć z pomiarów fotometrycznych lub astrometrycznych gwiazd macierzystych.

Většina zatím objevených extrasolárních planet je větší než Jupiter a zároveň obíhá

Większość do tej pory odkrytych planet z poza naszego układu słonecznego jest większych niż

ve vzdálenosti menší než Země kolem Slunce.

Jowisz a jednocześnie krąży po orbicie mniejszej niż Ziemia wokół Słońca.

Jen v naší Galaxii existují stovky miliard hvězd.

Tylko w naszej Galaktyce istnieją setki miliardów gwiazd.

V celém pozorovatelném vesmíru jsou desítky bilionů galaxií...

W całym wszechświecie, który jesteśmy w stanie obserwować znajduje się dziesiątki bilionów galaktyk...

Jaká je minulost a budoucnost sluneční soustavy?

Jaka jest przeszłość i przyszłość układu słonecznego?

Analýzou rozpadu radioaktivních prvků v primitivních meteoritech jsme se dozvěděli,

Z analizy rozpadu pierwiastków radioaktywnych w prymitywnych meteorytach można się dowiedzieć,

že tyto meteority utuhly před 4,56 miliardami roků.

że meteoryty te zakrzepły przed 4,56 miliardami lat.

V téže době vznikalo Slunce a formovala se celá planetární soustava. Hvězdy, vlastně celé hvězdokupy, vznikají z mezihvězdných plyno-prachových oblaků (s hlavní složkou molekulárním vodíkem). V jejich nejchladnějších částech, za teplot jen několik stupňů nad absolutní nulou,

W tym samym czasie powstawało Słońce i formował się cały układ słoneczny. Gwiazdy, a właściwie całe gromady gwiazd, powstają z międzygwiezdnych obłoków gazowo-pyłowych (głównym składnikiem jest molekularny wodór).

dochází ke gravitačnímu kolapsu - silnému zhuštění, následnému zvýšení tlaku, teploty a zažehnutí termonukleárních reakcí. Právě tehdy vznikne nová hvězda.

W ich najchłodniejszych częściach, przy temperaturze kilka stopni powyżej zera bezwzględnego, następuje grawitacyjny kolaps - silne zagęszczenie, następnie wzrost ciśnienia, temperatury a rozpoczęcie reakcji termonuklearnych. Właśnie wtedy powstaje nowa gwiazda.

Okolo se tvoří plochý disk ze zbývající látky.

Wokół powstaje płaska tarcza z pozostałej materii.

V disku dochází k častým srážkám,

W tarczy następują częste zderzenia,

které vedou k postupnému spojování menších tělísek ve větší.

w wyniku których stopniowo łączą się mniejsze ciała w większe.

Nakonec zůstane jen několik velkých těles, ve kterých se soustředí většina hmotnosti.

W efekcie zostanie tylko kilka dużych ciał, w których skupi się większa część masy.

Tomuto procesu říkáme akrece.

Proces ten zwany jest akrecją.

Zárodky planet, planetesimály,

Zarodki planet, planetesimaly,

se dále zahřívají kvůli teplu z radioaktivního rozpadu nestabilních prvků. Přispívají k tomu i zmiňované kolize. Větší tělesa jsou částečně nebo úplně přetavena, čímž se ustaví jejich kulový tvar.

nadal się ogrzewają dzięki ciepłu pochodzącemu z radioaktywnego rozpadu niestabilnych pierwiastków. Swój wkład mają również wspominane kolizje. Większe ciała są częściowo lub w całości przetopione, dzięki czemu uzyskują kulisty kształt.

Diferenciací pak vznikne jádro z hustších hornin,

Poprzez zróżnicowanie powstanie jądro z gęstych skał,

kdežto v plášti a kůře zůstanou řidší horniny.

natomiast w skorupie zostaną rzadsze minerały.

Ve větších vzdálenostech od Slunce mohou vzniknout jádra velkých planet,

We wszystkich odleglejszych od Słońca planetach mogą powstać jądra planet olbrzymów,

protože je zde dostatek ledových planetesimál, které v blízkosti Slunce existovat nemohou. Jakmile překročí hmotnost jádra jistou kritickou hodnotu, začne na sebe rychle nabalovat okolní plyn a hmotnost planety se mnohonásobně zvýší.

ponieważ występuje tu znaczna ilość lodowych planetesimali, które nie mogą istnieć w pobliżu Słońca. Kiedy masa jądra przekroczy pewną wartość krytyczną, szybko zacznie ściągać do siebie otaczające gazy a masa planety wielokrotnie wzrośnie.

Nakonec silné ultrafialové záření a hvězdný vítr způsobí,

W końcu silne promieniowanie nadfioletowe i wiatr gwiazdowy spowodują,

že se zárodečná mlhovina zahřeje a "rozfouká" do okolního prostoru.

że mgławica zarodkowa się ogrzeje i rozrzuci materię do otaczającej przestrzeni.

Sluneční soustava tím získá takřka dnešní podobu.

Układ słoneczny uzyska w ten sposób prawie współczesny wygląd.

Celý proces vzniku trval řádově 100 milionů let.

Cały proces powstania trwał około 100 milionów lat.

Jak víme z pozorování jiných hvězd a modelů hvězdného vývoje,

Jak wynika z obserwacji innych gwiazd oraz modelu ich ewolucji,

bude Slunce poklidně svítit ještě asi 6 miliard let.

Słońce będzie jeszcze spokojnie świecić około 6 miliardów lat.

Poté se spotřebují zásoby vodíku v jádře,

Później zużyją się zapasy wodoru w jądrze,

dojde k "přestavbě" celého nitra a Slunce se změní na červeného obra. Vnitřní planety mohou zcela zaniknout. V dalších fázích červený obr vybuchne jako nova, odvrhne svoji obálku, která bude krátkou dobu pozorovatelná jako planetární mlhovina.

nastąpi "przebudowa" całego wnętrza po czym nastąpi przemiana w czerwonego olbrzyma. Planety wewnętrzne mogą całkowicie zaniknąć. W dalszej fazie czerwony olbrzym eksploduje jako nowa. Odrzuci materię z zewnętrznych warstw,

Po Slunci zůstane jen obnažené chladnoucí jádro - bílý trpaslík.

która będzie przez krótki okres widoczna jako mgławica planetarna. Ze Słońca pozostanie stygnące jądro - biały karzeł.

Ve výzkumu planetárních systémů je stále mnoho otevřených otázek.

W badaniach systemów planetarnych jest ciągle dużo otwartych kwestii.

Co nás čeká v nejbližších letech? Pravděpodobně objevíme stovky dalších extrasolárních

Co nas czeka w najbliższych latach? Prawdopodobnie odkryjemy setki kolejnych planet poza naszym

planet, některé tak malé jako naše Země.

układem słonecznym, niektóre wielkości naszej Ziemi.

Budoucí velké kosmické dalekohledy umožní získat spektra jejich atmosfér.

Ogromne teleskopy kosmiczne przyszłości umożliwią uzyskanie spektrum ich atmosfer.

Najdeme-li ve spektrech čáry příslušející molekulám dusíku a kyslíku, můžeme doufat,

Jeśli odnajdziemy w widmach linie odpowiadające molekułom azotu i tlenu,

že by na vzdálených planetách mohla existovat biosféra.

wówczas możemy przypuszczać, że na tych odległych planetach może istnieć biosfera.

Tisíce jiných překvapivých objevů však předpovědět nelze...

Tysiąca innych zaskakujących odkryć nie sposób przewidzieć...