Lec1 nptelhrd Marathi English

Lec1YouTube↗ IA↗(long shot)
Education 21K views 229 likes 17 dislikes 09 Oct 2017

nptelhrd 2.2M subscribers India YouTube↗

हे काहीतरी असे आहे जिथे दोघेही आपल्यादाडे शिक्षक आहेत इथे, तुम्ही सगळे आणि बहुतेक इतर जे हे बघत आहेत.

This is something where both we have teachers here, all of you and presumably others watching,

पण आपल्याकडे या सामग्रीचे अंतिम उपभोक्ते सुद्धा आहेत.

but we also have ultimate consumers of this material.

म्हणून, म्हणून, हे थोडे गुंतागुंतीचे होणार आहे, तुम्हाला माहित आहे, जर तुम्ही हे करत असाल

So, so, it’s going to be a little bit tricky you know, if you were doing this with the

शिक्षकांबरोबर, आपण एका विशिष्ठ पद्धतीने करू, पण, जर बघितले की अनेक लोकं आज आणि नंतरही

teachers, we do it a certain way, but then given that also lots of people today and later

जेव्हा हे ऑनलाईन पोस्ट केले जाईल, तेव्हा हे प्रत्यक्ष बघतील.

on when it’s going to be posted online, they are going to be accessing it directly.

म्हणून, हे दोन्ही स्तरावर, तुम्ही बघा, काम करायला हवे, दोन्ही, बघा, पण सुद्धा हवे

So, this has to function at you know both levels, both you know as going taking the

शिक्षकांबरोबर, हे थोडे गुंतागुंतीचे होईल, तर, आपण बघूया की कसे?

teachers along, but also having the So, it’s going to be a bit tricky, so let’s see how

आपण हे आव्हान कुठपर्यंत समर्थपणे पेलू शकतो.

we manage that challenge to some extent.

दुसरे आव्हान, मला वाटतं परत हे आहे खरे सर्व अध्यापणासाठी ते म्हणजे, काय आहे

The second challenge, I think again this is true for all teaching is that, what is the

समतोल आपण साधतो यामध्ये, मी म्हणेन, बघा, या तीन किंवा चार गोष्टीं, एक तर फक्त मजकुराची

balance you draw between, I would say you know three or four things, one is just content

माहिती, बघा भारताचा विकास गेला वर, खाली आला, वगेरे वगेरे.

information you know India’s growth went up, went down etcetera, etcetera.

मला शंका आहे की तुमच्या वर्गातसुद्धा जेव्हा तुम्ही हे करता, सोपं काम नसेल पकडून ठेवणे

I suspect that even in your class rooms when you do that, it won’t be easy to hold the

प्रेक्षकांना.

audience.

तर हा झाला एक भाग, पण यातीलही काही भाग अपरिहार्य आहे.

So that’s one thing but some of it is unavoidable.

मग. आपल्याकडे आहे निश्चितच या अभ्यासक्रमात काय आहे मला म्हणायचं, आपल्याकडे देखील वस्तू आहेत जसे, बघा,

Then,we have of course in this course what about I mean, we also have things like you know

कुठल्यातरी प्रकारचे पद्धतबद्ध साधने जे मला आवडेल करायला.

some kind of methodological tools that I would like to.

उदाहरणार्थ, इथे एक प्रकारचा आलेख आहे जो मी खूप वापरतो, बघा, ज्याला मी

For example, there is going to be one kind of graph that I use a lot you know, what I

म्हणतो कॉरडॉन, मॅक्स कॉरडॉन आलेख, एका छोट्या खुल्या अर्थव्यवस्थेसाठी, विचार करण्यासाठी अनेक

call the cordon, max cordon diagram for a small open economy, to think about a number

धोरणांच्या मुद्यांवर.

of policy issue.

तर, इथे काहीतरी मजकूर असायला हवा, इथे काही साधनेदेखील असायला हवेत पण मग निश्चितच, याला

So it has to have some content, it also have to have some tools but then of course, to

रंजक बनवण्यासाठी इथेही आणि वर्गात सुद्धा, अजून तुम्ही या वस्तूंचा वापर प्रत्यक्षात कसा करता.

make it interesting both here and in the class room, also how do you apply these things in practices

कारण लक्ष्यात घ्या काही स्तरावर, हा अभ्यासक्रम हुशार उपभोगत्यांसाठी आहे; नाही कदाचित

Because remember at some level, this is a course for an intelligent consumer; not necessarily

कोणीतरी जो संशोधन आणि उत्पादन काही वस्तूंचे कारण कदाचित हे थोडे

someone who is going to do research and produce things because perhaps this might be a little

थोडे खूप कदाचित प्राथमिक प्रकारच्या व्यक्तीसाठी आहे.

bit too maybe elementary for that kind of person.

म्हणून, म्हणून हे एका प्रकारचे जे माझ्या डोक्यात आहे आणि म्हणून बघा, मार्गांच्या संदर्भात आपल्याकडे आहे

So so that’s kind of what I have in mind and so you know in terms of the way we have

हा अभ्यासक्रम बनवला आहे निश्चितच, येथे माहिती असेल आणि इतर बरेच काही.

structured the course of course, there is going to be information and so on.

पण, मला या गोष्टीबद्दल अधिक विचार करायला आवडेल या संधर्भात, संदर्भात, बघा, डेटा काय

But, I would like to more to think about these things in terms of, you know what is the data

म्हणतो, हा डेटा थोडे बघायला. आणि मला वाटतं की हे काहीतरी असे आहे जे कदाचित तुम्ही केले आहे

say to look at a data quite a bit and I think that’s something that perhaps you do this

आधीसुद्धा, पण मी खरच आणि तुम्हाला मिळतील खूप आलेख जे दोन अक्षांवर दर्शविले आहेत.

already, but I really and you will find a lot of diagrams you know presented on two axis

तर, एका प्रकारचा अधोरेखित नियम पुढील प्रमाणे बरोबर; की जर तुम्हाला पाहिजे असेल किंवा म्हणा

So, kind of a rule of thumb is the following right; that if you want to and don’t say

हे मंत्र्यांना आणि या गोष्टी नियोजानकर्त्यांना.

this to the ministers and things to the policy makers.

तुम्ही सर्वसाधारणपणे दर्शिविता डेटा एका अक्षेवर दर्शविता, बघा जसे म्हणा, काय होईल दर

You normally present a data on one axis; you know just say you know what happened to per

डोई एकूण देशांतर्गत उत्पादन (जीडीपी) वाढ.

capita GDP growth.

पण, मला वाटतं की बुद्धिमान उपभोगत्यांसाठी, मला वाटतं, आपण दोन अक्षांचा वापर करू शकतो, हे बघण्यासाठी

But, I think for an intelligent consumer I think; we can do two axis you know to see

की काय होत आहे, बघा संबंध चलांमध्ये आणि कोणते कोडे व कल्पना

what is happening, you know correlations between variables and what kind of puzzles and ideas

ते निर्माण करतात.

it throws up.

म्हणून, आपण मोठ्या प्रमाणात डेटा वापरणार आहोत आणि अशा गोष्टी ज्या मी तुम्हाला विनंती करणार आहे

So, we will be using a lot of data as well and something that I would urge you to, you

बघा कदाचित तुमच्या वर्गात सुधा वापरा अधिक.

know maybe in your class room as well use a lot of.

तर, नाही मजकूर फक्त उपभोगत्याच्या द्रीष्टीकोनातूनच, दृष्टीकोनातूनच काही पद्धतबद्ध साधने आणि अधिक प्रमाणात डेटा,

So, not just content a practitioner’s perspective, some methodological tools and a lot of data,

म्हणून म्हणून हे काय बघा हा अभ्यासक्रम असणार सुद्धा असेल.

so so that’s what you know this course will also be about.

आणि नश्चितच, निश्चितच, अखेरचे आव्हान म्हणजे जे काहीतरी असे जे आपण दोघेही करतो काहीतरी

And of course, the last challenge was something like this is that we are both doing something

खऱ्या वेळेत आज, पण अजून हे चित्रित होईल व एमओओसी होईल ज्यामुळे याला

in real time today, but also this is going to be filmed and going to be MOOC that will

थोडे कवच जीवन मिळेल आज नंतर: एका प्रकारचे अर्ध-स्थायी कवच जीवन.

have some shelf life beyond today; a kind of semi permanent shelf life.

आता, हे काहीतरी गुंतागुंतीचे बनते आहे आपल्यासाठी, फक्त तुम्हाला एका प्रकारचे ठोस

Now, it creates some tricky things for us, just to give you one kind of very concrete

उदाहरण; मला पाहिजे की ही सत्रे अधिक देवाणघेवानाची असावीत.

example; I want these sessions to be highly interactive.

तर बघा, मी तुम्हाला प्रश्न विचारणार आहे, तुम्ही मला प्रश्न विचारू शकता पण जेव्हा तुम्ही प्रश्न विचाराल,

So you know, I will ask you questions, you can ask me questions but when you ask questions,

मला तुमचा प्रश्न परत म्हणावा लागेल कारण हे चित्रित होत आहे आणि आपल्याकडे सगळीकळे

I may have to repeat your question because it’s being filmed because we do not have

माईक नाहीत.

mikes everywhere.

तर, हे काहीतरी असे आहे एका प्रकारे आपण पुढे जाऊ आणि सोबतच ही प्रक्रियापण सांभाळू.

So, that’s something we have to kind of as we go along manage that process as well,

म्हणून हे वेगळ्या प्रकारचे आव्हान आहे.

so that’s another kind of challenge.

एक छोटी घर सांभाळण्याची घोष्ट गोष्ट ही आहे; बघा, साधारणपणे मला वाटतं, हा खूप मोठा

One small house keeping thing is that; see normally I mean I think this is too big a

वर्ग आहे माझ्यासाठी तुम्हा सर्वाना वैयक्तीकरित्या जाणून घ्यायला, पण कमीतकमी

classroom for me to get to know all of you kind of individually, but at least for the

एक, दोन किंवा तीन सत्रांसाठी; जर तुम्हाला वाईट वाटणार नसेल तुमचा नाम फलक ठेवायला आणि तुम्ही कुठून आला आहात

first two or three sessions; if you don’t mind having a name tag and where you are from

तर ते उपयोगी ठरू शकते बघा.

that might be useful you know.

मला माहित आहे तुम्हा सर्वांकडे स्वयं बिल्ले आहेत ठीक, ठीक असेल ते उपयोगी पडतील कारण ते नाहीत,

I know all of you have Swayam badges okay maybe okay that will serve as it’s not,

पण असो, कमीतकमी सुरवातीला फक्त जर तुम्ही प्रश्न विचारणार असाल तर आम्हाला लवकर सांगा

but anyway, at least initially if you are going to ask questions just quickly tell us

बघा तुम्ही कुठून आला आहात, कुठल्या महाविद्यालयातून, जेणेकरून बघा, आपण

you know where you are from, which college you are from so that you know we can kind

एका प्रकारेचे मैत्रीसंबंध आपापसात स्थापन करू शकू आणि बघा, आपण

of establish some kind of you know camaraderie amongst all of you and you know we can get

एकमेकांना थोडे फार चांगल्या प्रकारे ओळखू शकू.

to know each other a little bit better.

आता, मला वाटतं हे सगळे घर देखभालीच्या वस्तू आहेत ज्या मला हव्या होत्या.

Now, I think that’s by way of all the house keeping things that I wanted to have.

तर, बघा, आज वर्ग पूर्ण भरला आहे, भरलेला वर्ग असणे ही नेहमीच चांगली बाब आहे,

So, so you know today the classroom is very full, it’s always nice to have a full classroom,

पण निश्चितच हे एक आव्हान असेल, बघा, की सात दिवसाच्या शेवटी किती उरतात.

but of course the challenge is going to be; you know how many remain at the end of 7 days.

मला आठवतं बघा जेव्हा मी शिकत होतो, पीएच.डी करत होतो. तेव्हा तो अभ्यासक्रम मला

I remember that you know when I was studying, doing my masters in Ph.D, so it’s the course

प्रो. अमर्त्य सेन शिकवत होते; मला म्हणायचंय नोबल प्राईज विजेते, ते खरंच महान अर्थतज्ञ आहेत,

taught by Professor Amarthya Sen; I mean Nobel Prize winner, he is a really great economist,

महान अर्थतज्ञांपैकी एक आणि मला आताही आठवतं की पहिल्या दिवशी, बघा, तुम्ही

one of the greatest economist and I still remember on the first day, you know you could

आत जाऊ शकत नव्हता; संपूर्ण व्हरांडा भरून गेला होता, पण शेवटच्या दिवशी, फक्त

not get in; you know it would over flow into the corridors, but on the last day, let just

म्हणा थोडके लोकं होते, जेव्हा आम्ही सुरु केले होते.

say there were fewer people then when they were, when we started off with.

तर, हे सर्वांसाठी एक आव्हान आहे, पण मला आशा आहे; बघा, की या आव्हानाचा भाग आहे

So, it’s a challenge for everyone, but I hope; you know so part of the challenge is

की तुम्हाला रूळऊन आणि गुंतवून ठेवणे, तर आणि समजा आम्हाला हे सर्व आव्हाने आहेत; हे सर्व

having you interested and engaged, so and given we have these many challenges; a lot

अवलंबून असेल तुमच्या सहभागावर जे एका प्रकारे हे काम पूर्ण करू शकते.

is going to depend upon your participation to kind of make this thing work.

तर, बघा, संकोच करू नका, बघा, मला नाही हे व्हायचं; मला म्हणायचंय, कुणीही प्रवाहात इतका व्यत्यय

So, you know feel free you know I don’t want to be; I mean one shouldn’t interrupt

आणू नये अतिशय, पण आम्हाला हे पाहिजे बघा की एका प्रकारे याला व्यस्थ ठेवणे, आम्हाला

the flow too much, but we do need to have you know to kind of make it engaged, we need

प्रश्न हवेत आणि मला माहित आहे; मला प्रश्न असल्यास खूप आनंद होईल.

to have questions and I know; I am delighted to have questions.

तर, वेळेच्या संदर्भात आज हे आपले पहिले सत्र आहे हे आपण 2 ला संपवू,

So, in terms of timings today it’s going to be the first session we will end it 2,

दुसरे सत्र 3 ला सुरु होईल, ते 3 ते 5 किंवा 5.30 पर्यंत असेल.

the second session will begin at 3, so it will be 3 to 5 or 5.30.

पण उद्यापासून आपला ठरलेला वेळ राहील; 10.30 ते 12 तर ते

But from tomorrow onwards we will have standard timings; 10.30 to 12 so that it’s going

दोन तास होतील, पण आपण एका प्रकारचा छोटा मध्यंतर मध्ये कदाचित 10.30 बघा.

to be 2 hours, but we will have a kind of short break in between maybe 10.30 to you

तर जेकाही 2 तास आणि 15 मिनिट आणि मग दुपारचे सत्र असेल 2.30 ते 5 वाजे पर्यंत.

know whatever 2 hours and 15 minutes and then the afternoon sessions will be 2.30 to 5 o’clock.

तर हे फार तीव्र असणार आहे आणि बघा, आपण बघू की आपण

So that’s what, it’s going to be very intense and you know let’s see whether we

बघा, मार्ग काढतो काय या 7 दिवसात.

can you know see our way through these 7 days.

तर, याच बरोबर परीचयाच्या मार्गावर, एक अजून एक गोष्टी सांगायची आहे बघा की

So, with that by way of introduction, one more thing I want to say you know this is

हे असे काहीतरी आहे जे बघा, मला सुद्धा जसे जसे आपण या सगळ्यातनं जाऊ, बघा, मी इथे यासाठी नाही

something is that you know I even as we go through all of this, you know I am not here

की तुम्हाला हे पटवू की मी बरोबर आहे किंवा व्याजदर कमी करावा किंवा बघा, एफआरबीएम झाले

to convince you that I am right or that interest rate should be cut or you know the FRBM should

पाहिजे किंवा बघा, माझे मत किंवा इतर अन्य बघा.

be happen or you know my views or anything you know.

हे अधिक या संदर्भात आहे की आपण एकत्र कसे प्रयत्न करतो आणि बघू आपण कसे विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचतो आणि आपण कसे

This is more about how we together try and see how we can reach students and how we can

त्यांना अर्थशास्त्रात गुंतऊ शकतो, मला वाटतं हे आपल्यासाठी एक आव्हान आहे.

get them engaged in economics you know, I think that’s the challenge for us.

तर, मी इथे याकरिता नाही की बघा, काही सिद्ध करण्यासाठी किंवा तुम्हाला काही पटवण्यासाठी, मला कुठल्याही वादात

So, I am not here to you know prove anything or convince you know, I do not want to get

पडायचे नाही, विमुद्रीकरण चांगले आहे किंवा नाही, हे मला विचारू नका, माझ्याकडे नाही; माझ्याकडे नाही

into controversies, demonetization good or bad, don’t ask me, I don’t have a; I don’t

या अभास्क्रमाच्या अभ्यासक्रमाच्या अनुषंगाने माझे कोणतेही मत नाही जे पूर्णत: वेगळे आहे

for the purposes of this course I have no views which is completely different from you

बघा, खऱ्या जीवनाच्या कामापेक्षा जे मी करतो, पण बघा, माझ्याकडे माझे मत नाही, पण त्याचे कारण

know the real life job that I do, but you know I don’t have views, but that’s because

बघा, आपल्याला विचार करायचा आहे याबाबत सतत, आपण विचार करणार आहोत की कसे आपण पोहचू

you know we have to think about in this constantly we are going to think about how we can reach

बघा, त्या अदृश्य व्यक्ती प्रमाणे बघा, तो बसला आहे कुठे अंदमान किंवा होसर येथे आणि तुम्हाला

you know that imaginary person you know sitting in wherever Andaman or Hosur and to get you

बघा त्याच्या किंवा तिच्या बद्दल जाणून घायचे आहे जो अर्थशास्त्रात रस घेतो सर्वसाधारणपणे.

know him or her interested in economics in in general.

तर, तुमच्याकडे कुठले प्रश्न आहेत आपल्याला सुरु करायला, बघा, काही प्रश्न जे विपदानिर्मुलन (logistics) स्पष्टीकरणाच्या संदर्भातील आहेत,

So, are there any questions to begin with you know, a few questions of logistics clarification

खूप जास्त नको कारण आपल्याला याच्यात प्रवेश करायचा आहे, पण तुम्हाला खरंच खूप उत्सुकता असेल प्रश्न विचारायची

not too many because we need to get into it, but if you are really dying to ask a question

प्रामुख्याने घर व्यवस्थापनाबाबत (house keeping) तर निसंकोच विचारा; अन्यथा मला वाटतं, आपण पुढे जाऊ.

in terms of housekeeping please feel free; otherwise I think we should proceed.

पण पाच मिनिटाचा वेळ आहे कुठलेही महत्वाचे घर व्यवस्थापनाबाबत प्रश्नांसाठी.

But floor is open for a few minutes for important housekeeping questions.

मी काही विसरलो आहे का मित्रानो?

Have I missed anything team?

हो, नाही, ठीक आहे मी काही विसरलो?

Yeah, no, okay have I missed anything?

वा! मला कॉफीचा दुसरा गरम कप मिळतो आहे, छान. साखर सर?

Oh I am getting a second hot coffee, good Sugar sir?

नाही ठीक आहे.

No I am fine.

धन्यवाद, धन्यवाद प्रोफेसर पाँल, ते खरच फारच प्रेरक आहेत इथे त्याचे

Thank you Thank you and Professor Paul, he has really been a dynamo here please give

स्वागत टाळ्या वाजवून करा.

विध्यार्थी: तुम्ही आम्हाला ती वेब लिंक देऊ शकाल का ज्यावरून तुम्ही हे सर्व व्हीडीओ पोस्ट करणार आहात.

. Just can you get us the web link wherein you will be posting all the videos.

हे काहीतरी असे आहे कृपया टिपून घ्या, आही आम्ही तर कुठल्याही परीस्तीत परीस्थितीत हे बघू, जसे

That’s something please note it down, we will be so in any case we will be see, as

आपण हे संपऊ शक्य झाल्यास एक किंवा दोन दिवसात आम्ही हे पोस्ट करू जर हे चांगल्यारित्या पार पडले, पण

we finish if possible that within a day or two we will post this as we finish fine, but

निश्चितच, हे शेवटी निश्चितपणे वेब लिंक वर पोस्ट केले जाईल आम्ही

of course, it will be finally of course it will be posted on a web link, we will send

तुम्हाला वेब लिंक पाठवू.

you the web link.

मला हे आताच करायचे नाही कारण होऊ शकते बघा, त्यात काही

I just don’t want to do it immediately because it’s possible you know there may be some

चुका असतील, त्याच्यात काही सुधारणा असू शकतील जे आम्ही करू जसे जसे आपण पुढे जाऊ, तर हो, बोला.

mistakes, there may be some changes which we will do as we go along, so yeah please.

मी तुम्हाला अभ्यासक्रमाचे वेळापत्रक मागण्याची विनंती करू शकतो?

. Can I request for sharing the schedule of the course.

वेळापत्रक दिले जाईल, आपण?

Schedule will be shared, can we?

सीओबी द्वारे आम्ही वेळापत्रक देऊ.

By COB we will share the schedule.

खरंतर, जर तुम्ही माझ्या ट्वीटर हॅंडलवर जाल तर आपल्याकडे वेळापत्रक उपलब्ध आहे.

In fact, if you go to my twitter handle we have the schedule actually.

तर, तुमच्यापैकी ज्यांचे ‘ट्वीटर’ आहे त्यांनी तिथे जावे आणि माझे ट्वीटर हॅंडल बघावे, तिथे

So, those of you who have twitter just go and check my twitter handle, we have it there

तुम्हाला वेळापत्रक मिळेल.

the schedule is there.

हो. हो. .काय आम्हाला वाय-फाय आणि ते सर्व पासवर्डस्

Yeah yeah . Can we have the Wi-Fi and all those passwords

सात दिवसांसाठी आयआयटी, दिल्ली कडून मिळतील?

for seven days by IIT, Delhi.

हो हो, हा तर खूप चांगला मुद्दा आहे खरंच.

Yeah Yeah, that will be very good point exactly.

आशा आहे, तुम्ही सर्व तुमच्या खोल्यांमध्ये आरामात आहात, तिथे तुमच्यासाठी वाय-फाय आहे कारण माझ्याकडे आहे;

Hopefully, you are all comfortable in your rooms, you have Wi-Fi there because I do;

बघा, तुम्ही फार लांबून आला आहात, पण मला वाटतं जर तुम्ही बघा, तुमचा थोडा वेळ घालवाल

you know you have come a long way, but I do if you could you know spend a bit of time

बघा जरी तुम्ही यातील काही सामग्रीतून गेला असाल, मला वाटतं की हे बघा

you know even after this going through some of the material, I think that will you know

जिवंत होऊन येईल आणि बघा अधिक रंजकही होईल.

make it come alive and you know more interesting here as well.

. कमीतकमी आम्हाला अपेक्षा नव्हती की इथे टाचण वही किंवा

. Minimum like we didn’t anticipate that there will be no writing pad, there will be

पेनही नसेल.

no pen.

नाही.

No.

. आम्ही खरेदी केला असत पण.

. We would have brought it but.

ठीक आहे.

Okay.

. मला वाटले ही एक कार्यशाळा आहे मला म्हणायचंय हे आहे.

. I thought that it is a workshop I mean it is a.

हो, पण मला वाटतं हा चांगला मुद्दा आहे, उत्तम मुद्दा, चांगला मुद्दा; मला वाटतं

Yeah, but I think it’s a good point, fair fair point, very good point; I think note

वही, पण तुमच्याकडे हे सादरीकरण सुद्धा असेल ज्यावर तुम्ही लिहाल, पण वही

books, but you will also have these presentations on which to write it, but note books will

असेल बघा, तुम्ही उपलब्ध करून घेऊ शकता संभवत: आज दुपारपर्यंत नाही, पण

be you know if you can make them available maybe not this afternoon session, but certainly

उद्यापर्यंत नक्की.

by tomorrow.

तर, फक्त एकच सत्र, तर फक्त तुम्ही ग्रहण करा हे सगळं तुमच्या....

So, just for one session, so just absorb it all in your...

.मेंदूत

. Brain.

हो, लक्षात ठेवा हे कागदरहित प्रकारचं बघा, जग आहे, तर तुम्ही थोडे मागे आहेत

Yeah, remember this is a non paper kind of you know world, so you are a bit behind the

वेळेच्या जर मी असे म्हणेन.

times if I may say so.

अच्छा हो तर, अच्छा मला वाटतं मी आपण ....फार परंपरागत.

Okay yeah So, okay I think I will let’s . . very traditionally.

हो, बरोबर.

Yeah, exactly.

पाँल: नोंदणी संच तुम्हाला दिले जातील जेवणाच्या वेळेत.

Paul: Registration kits will actually be given to you during lunch time.

अरे हे असे आहे. इथे उशीर झाला नाही कारण हे..

Oh that is it . There is no time delay because that is ..

अच्छा छान अच्छा छान

Okay Good okay Good.

तुम्ही... आणि जेवणाची वेळ, जेवण हॉलमध्ये होईल

. You .. And lunch time; lunch will be in the hall

2 वाजता.

at 2 o’clock.

पाँल: जेवण; नाही हे आजच्या साठी नाही, आज जेवण त्याच ठिकाणी होईल जिथे

Paul: Lunch; no not this is not for today, today lunch will be in the same place where

आपण घेतले होते आणि उद्यापासून सगळं इथेच होईल याच माळ्यावर.

we had the high tea and from tomorrow everything will be here on this floor.

अच्छा छान, धन्यवाद पाँल.

Okay Lovely, thank you Paul.

आता, चला बघा.

Now, let’s you know.

आता हा एक अभ्यासक्रम आहे जो बघा, आम्ही बनवला आहे.

Now this is a course that you know we have designed.

हे असं आहे की एक अभ्यासक्रम जो मी बनवला असता जर मी हे शिकवत असतो.

It’s like a course that I would design if I were teaching this.

It’s हा व्यापक नाही, यात अनेक नमुने (modules) आणि बघा, तुम्ही हे आत्मसात करू शकता

It’s not comprehensive, it has number of modules and you know you can then adapt it

जसजसे तुम्ही पुढे जाल, बरोबर.

as you go along, right.

म्हणून, पहिला विषय नमुना असणार आहे जागतिक आणि भारतीय आर्थिक इतिहास कारण

So, the first topic module is going to be on global and Indian economic history because

लक्ष्यात घ्या जरी तुम्ही समकालीन अर्थशास्त्र शिकवत असाल तुम्हाला माहित असायला पाहिजे बघा,

remember if even if you teach contemporary economics, you need to know you know where

हे जग कुठून आलं आणि भारताने काय केले, स्वातंत्र्यानंतर आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात.

the world came from and what India has done, post independence in terms of economic history.

म्हणून, आज तुम्हाला माहित आहे 2000 वर्षाचा जागतिक इतिहास समाविष्ट आहे या 7 स्लाईडस् मध्ये आणि बघा

So, today you know 2000 years of global history will be compressed in 7 slides and you know

75 वर्षाचा भारतीय आर्थिक इतिहास असेल जवळपास 15-20 स्लाईडस मध्ये आणि

75 years of Indian economic history will be compressed in about 15-20 slides and let’s

बघूया की आपण हे करू शकतो का आणि बघूया आपण काय शिकतो.

see whether you know we can do that and let’s see what we learn.

अजून, मला वाटतं प्रत्येक नमुना आणि उप-नमुना; मला आवडेल की शेवटी तुमच्या साठी एका प्रकारे

Also, I think every module or sub-module; I would like at the end for you to kind of

घेऊन जाऊ शकाल एक किंवा दोन मोठ्या बघा, कल्पना यातून आणि मग तुम्ही निदान जतन करू शकाल काहीतरी

take away one or two big you know ideas from it and then so that you at least retain something

वैविध्यपूर्ण याचा याच्या बद्दल आणि हे वाचा.

distinctive about and read this.

आता, मला तुम्हाला सांगायची गरज नाही की का बघा, तुम्हाला जागतिक आणि भारतीय अर्थशास्त्र,

Now, I don’t have to tell you why you know we need to study global and Indian economy,

जागतिक इतिहास आधी आपण करतो भारतीय आर्थिक इतिहास.

global history before we do Indian economic history.

हे बघा आपण एक जागतिकीकरणातील जग आहोत, काय झाले, बाहेर काय होते हे आपल्याला मदत करते, पण जरी

You know we are a globalized world, what happened, what happens outside helps us, but even if

ते नाही करत कारण जेव्हा सगळा इतिहास गाहाळ होईल; मला वाटतं, ते असेल बघा,

it doesn’t because after all the history is gone; I think it’s going to be you know

फार; मला हे फार उपयुक्त वाटतं जागतिक आर्थिक इतिहास समजणे, हे समजणे की काय होत

very; I have found it very useful to understand global economic history, to understand what’s

आहे आज.

happening today.

तर, चला सुरु करूया, बघा, मला आशा आहे की तुम्ही सगळ्यांनी केले आहे तुमचे व्यवस्थित बघा, पूजा

So, let’s begin, you know I hope all of you have done your appropriate, you know pooja’s

तुमच्या भाषेत आणि धर्मात.

in your languages and religions.

तर, मला आता तुम्हाला पहिली स्लाईड देऊ द्या; हा

So, let me give you the first slide; this is just an overview which we will go through,

फक्त एक आढावा आहे ज्याच्यात आपण जाणार आहोत, पण म्हणून, हा जगाचा इतिहास आहे एका स्लाईडमध्ये.

but so, this is world history in one slide.

हे आहे बघा, आणि लक्ष्यात ठेवा दर वेळी जेव्हा मी तुम्हाला एक आलेख देईन, नेहमी X अक्षाकडे

This is you know and remember every time I present a chart, always look at the X axis

आणि Y अक्षाकडे बघा, हे एका प्रकारे खूप महत्वाचे आहे यांच्याकडे बघणे.

and the Y axis, it’s kind of absolutely important for you to look at this.

हा दर डोई एकूण जगाअंतर्गत उत्पादन (जीडीपी) जगाचे आहे 0 पासून 2015 पर्यंत, तर जसे मी म्हणालो 2000 वर्षाचा जागतिक

This is per capita GDP of the world from 0 to 2015, so as I said 2000 years of global

इतिहास एका आलेखात.

history in one chart.

मुळात, हे काय दर्शविते की जवळपास 1000 वर्षापर्यंत आपण होतो एका मल्थुसिअन मालथूसियन

Basically, what it says is that for about 1000 years we were in an era of Malthusian

स्थिरतेच्या युगात, जे आहे बघा, दर डोई एकूण जगाअंतर्गत उत्पादन (जीडीपी) होते आच्छादित अवतीभवती निर्वाहाच्या जवळपास 1000

Stagnation, that is you know per capita GDP was hovered around subsistence for about 1000

वर्षा पर्यंत आणि हे होते जवळपास 300, 400 डॉलर्स दर डोई जीडीपी.

years and this is about 300, 400 dollars per capita GDP.

तसेच, फक्त परत एक प्रकारचे अध्यापन उपकरण म्हणून.

By the way, just again as a kind of teaching device.

मला वाटतं तुम्ही तुमच्या सर्व विद्यार्थीना तुम्ही अवगत केले पाहिजे की हा डेटा कुठून येतो, हा

I think all your students you should make familiar with where this data came from, this

डेटा येतो एँगस माँडीसनकडून बघा, त्यांच्याकडे डेटा आहे जगाच्या इतिहासाचा.

data comes from Angus Maddison’s you know he has data on the history of the world.

तुम्ही नुसते गुगल जरी केले, ते आहे ग्रोनीनजन सेंटरवर.

If you just Google, its on the Groningen centre.

पण बघा, ही खरंच खूप गम्मत आहे, तुम्ही तुमच्या विद्यार्थ्यांना विचारू शकता म्हणा; या देशाची या काळात किती

But you know it’s really fun you can ask your students say; how much did this country

वाढ झाली आहे, भारताची त्या काळात किती वाढ झाली आहे आणि मग तुम्ही बघा,

grow during this period, how much did India grow during that period and then you know

जाल ‘काय’ मध्ये आणि वगेरेवगेरे.

get into why and so on.

तर, आपल्याकडे आहे 1000 वर्षाचा मालथूसियन स्थिरता आणि मी याला मालथूसियन स्थिरता का म्हणतो.

So, so we had 1000 years of Malthusian Stagnation and why do I call it Malthusian Stagnation.

मालथूस हा एक इंग्रज अर्थशास्त्रज्ञ होता आणि एक धर्मगुरू देखील, एक प्रकारचा पादरी आणि त्याच्याकडे एक खूपच

Malthus was this English economist also a cleric, a kind of priest and he had a very

काळं चित्र होतं या संपूर्ण आर्थिक विकास प्रक्रियेचं.

dark view of the whole economic development process.

तो म्हणायचा, मुळत: लोकं नेहमीच निर्वाह दर डोई जीडीपीत राहतील, जीवनाचा स्तर

He said basically people will always be at subsistence per capita GDP standards of living

कधीच सतत वर उठणार नाही कारण, त्याला वाटायचे जर मिळकतीचा स्तर वाढेल, लोकं

could never rise consistently because, he thought if standards of income rise, people

सुरु करतील, जन्म दर वर जाईल, जन्मांमध्ये वाढ होईल, लोकसंख्येत वाढ होईल आणि

will start fertility rates would go up, breeding would increase, population will go up and

म्हणून, बघा, जसे उत्पन्न वर जाते, लोकसंख्या वर जाईल आणि दर डोई जीडीपीही

therefore, you know as incomes go up, population will go up and per capita GDP will return

तिच्या मूळ स्तरावर येईल.

to its original level.

तसेच, त्याला वाटायचे जर उत्पन्न खाली आले युद्ध किंवा दुष्काळामुळे वगेरे वगेरे,

Similarly, he thought if incomes come down because of war or famine etcetera, etcetera

लोकसंख्या खाली येईल, रोग, मृत्यूदरात वाढ होईल आणि पुन्हा एकदा लोकसंख्या

population will come down, disease mortality would increase and once again population would

खाली जाईल आणि निम्न उत्पन्न आणि निम्न लोकसंख्या स्थिर होईल याचावर ज्याला काहीतरी

go down and the lower income and the lower population would settle at this something

आपण निर्वाह (subsistence) म्हणतो.

called subsistence.

तर, हे जे आपल्याकडे होते आणि आपल्याकडे खरच होते ते आणि प्रसिद्ध इंग्रज राजकीय तत्वज्ञ

So, that’s what we had and we did have that and the famous English political philosopher

हॉब्स म्हणतो – बघा जीवन हे वाईट, क्रूर, अंधकारमय आणि अल्प आहे, आणि म्हणूनच ते

Hobbs said – you know life is nasty, brutish, dark and short, and that is what it was for

जवळपास 1000 वर्षांपर्यंत होते.

about 1000 years.

मग आपल्याकडे होते, आता लक्ष्यात घ्या मी बोलतोय संपूर्ण जगाबद्दल एक म्हणून.

Then we had, now remember I am talking about this for the world as a whole.

तर, मला माहित आहे तुमच्याकडे प्रश्न आहेत, की काय झाले वेगवेगळ्या भागात, पण पहले आपण

So, I know you have questions about what happens in different places, but first let’s look

जगाकडे बघू आणि नंतर आपण बघू जगाच्या वेगवेगळ्या प्रदेशांकडे.

at the world and then we look at different regions of the world.

मग तुमच्याकडे एक प्रक्रिया आहे जिथे हळूहळू बघा, गोष्टी सुधरायला सुरुवात होतात, बघा, जीवनाचा

Then you have a process where slowly you know things started to improve, you know standards

स्तर वर जायला लागतो, दर डोई जीडीपी वाढायला लागतो आणि मग आपल्याकडे असते औद्योगिक

of living started to rise, per capita GDP started to rise and then we had the industrial

क्रांती आणि वाढते जीवनस्तर विस्पोट विस्फोट आणि मूळ: हे असे झाले आहे बघा,

revolution and boom standards of living exploded and basically this is what happened you know

कोट आणि अनकोट आणि मी म्हणेन कोट आणि अनकोट हे जग खरंच जग नाही आणि

quote and quote and I should say quote and quote the world is not quite the world and

एकंदरीत, पण हेच सगळे घडले आहे.

aggregating, but this is what happened.

तर, या प्रकारचा इतिहास एका आलेखात आहे.

So, this is kind of history in one chart.

आता, एक छोटा पद्धतबद्ध मुद्दा – बघा, हा काळ वेगळा वाटत नाही या

Now, a small methodological point – you know this phase doesn’t seem very different

काळापेक्षा, लक्ष द्या हे जीडीपी दर डोई आहे, पण तुम्ही हे केलंत, तोच आलेख दाखवा

from this phase; notice this is GDP per capita, but if you do this, show the same chart in

लॉगच्या संदर्भात.

log terms.

लक्षात घ्या लॉग मधील बदल हा फक्त विकासदर आहे, तर बघा, लवकरच हा मालथूसियन

Remember change in log is just growth rate, so you see immediately this period of Malthusian

स्थिरता काळ मूळत: खूप वेगळा आहे या विकास दर उठावांपेक्षा आणि नंतर निश्चितच,

Stagnation is actually quite different from this growth rates pick up and then of course,

विकास दरांचा इथे विस्पोट विस्फोट होतो.

growth rates explode here.

तर, हा आलेख एका प्रकारे दाखवतो की बघा, की तिथे तीन काळ होते; बघा, हे

So, this chart sort of shows that you know they have been three periods; you know this

याच्यापासून हळूहळू वेगळे होत चालेले आहेत आणि आताच याच्यातून विस्पोट विस्फोट झाला एका अत्यंत सातत्यपूर्ण पद्धतीने.

getting out of it slowly and just exploding out of it in a very very consistent manner.

तर, हा अशा प्रकारचा जागतिक इतिहास स्लाईड एक मध्ये आहे, पण मग हे मी म्हंटल्या प्रमाणे एकंदरीत स्तरावर

So, this is kind of world history in one slide, but then this is as I said at the aggregate

काय होते जर तुम्ही हो, गेले वेगवेगळ्या प्रदेशांत.

level what happens if you yeah go to different regions.

तर, आता आपण सुरु करू घड्याळ 1700 वर मुळत: हे एक प्रकारचे साधारणमान सगळीकडे आहे, सारखेच

So, now we start the clock at 1700 basically it’s kind of mediocrity everywhere, same

जीवन स्तर सगळीकडे, लाल हा एक प्रकारचा, पश्चिम युरोप आणि उत्तर अमेरिका,

standards of living everywhere, the red is kind of Western Europe and North America,

अशिया, आफ्रिका; हे जगातील सरासरी आहे, काय सापडतं तुम्हाला की, ते निश्काशित निषश्काशित व्हायला सुरु होते स्थिरते पासून.

Asia, Africa; this is the world average, what you find is this they start exiting from stagnation.

बघा, कदाचित उरलेलं जग हे बऱ्याच अंशी सारखेच आहे.

You know maybe the rest of the world is pretty much the same.

तर, हा काळ सुरु होतो ज्याला आपण म्हणतो, एक महान तफावत.

So, this is period begins what we call, the great divergence.

तफावत जीवन स्तरात पश्चिम युरोप आणि उत्तर अमेरिकेमध्ये आणि

Divergence in standards of living between Western Europe and North America and the rest

उरलेल्या जगामध्ये.

of the world.

आणि मग हे आहे बघा, एका प्रकारे याचा पूर्णपणे स्पोट होतो आणि मग जवळपास बघा 1950,

And then this is you know kind of it explodes completely and then around you know 1950,

60, 70 आणि मुख्यत्वे 1980 अशियाने याची बरोबरी करण्यास सुरुवात केली, बघा की जीडीपी दर डोई

60, 70 especially 1980 Asia starts catching up with this, you see that GDP per capita

वर जायला लागले जवळपास इतक्या गतीने जसे इथे आहे आणि हा वेळ आहे जिथे आपण म्हणतो अभिसरण

starts rising almost as fast as here and this is a period where what we call convergence

आणि ताफावततेला तफावततेला सुरुवात झाली.

and div begins.

आता, मी जे शब्द वापरणार आहे तफावत आणि अभिसरण हे या अभ्यासक्रमात अनेकदा आले आहेत.

Now, I am going to be using the words divergence and convergence are quite a lot in this course.

म्हणून, मला पाहिजे की तुम्ही अवगत व्हा या शब्दांशी.

So, I want you to be familiar with that term.

अभिसरण इथे निश्चितच, म्हणजे तफावतचा अर्थ की जीवनाचा स्तर व्यापलेला आहे

Convergence here of course, means divergence means that standards of living widened between

देशांच्या दोन गटात.

two groups of countries.

पण इथे याची अधिक तांत्रिक व्याख्या असणार आहे ज्याच्याकडे मी

But there is going to be a more technical definition of this which I will come to in

एका सेकंदात येतो, की काय म्हणायचंय आपल्याला अभिसरण म्हणजे.

a second, about what exactly we mean by convergence.

पण हे प्रामुख्याने आता इतिहास असणार आहे सगळ्या प्रदेशांचा एका स्लाईड मध्ये, बघा.

But this is essentially now history of all the different regions in one slide, you know.

मालथूसियान मालथूसियन स्थिरता, एकसारखा साधारणपणा काही एक संच देशांचा चांगले करतो तर तो संच

Malthusian Stagnation, uniform mediocrity some one set of countries does well that set

सुरु होतो आणि मग फार फार उशीर ऐतिहासिक प्रक्रियेमध्ये बघा, अशिया, मुख्यत्वे अशिया सुरु होतो

takes off and then very very late in the historical process you know Asia, especially Asia starts

.तुम्ही बघू शकता आफ्रिका मूळत: अजून सुरु झालेला नाही विकसित राष्ट्रांच्या बरोबर यायला.

. you can see Africa basically still hasn’t started catching up with the advanced countries.

तर, हा इतिहास आहे एका गोष्टीचा एका स्लाईड मध्ये.

So this is the history of thing in one slide.

आता, आपण जातो आता दुसऱ्या,

Now, we go now next to,

ठीक आहे.

मी सुरु करतो या घड्याळावर 1700, पण इथे आहे काहीतरी खरच मनोरंजक.

I start with the clock here in 1700, but here is something really interesting.

आपण याला म्हणतो भविष्याचं प्रत्यावर्तन आणि हे खूप खूप खरे आहे, खूप संबंधित आहे आपल्या सगळ्यांसाठी

We call this the reversal of fortune and it’s very very true, very relevant for all of us

इथे भारतात.

here in India.

काय दर्शवितो हा आलेख की, तर X अक्षावर; आपण दाखवतो प्रातीनिधीकत्वे (proxies) जीवन स्तरांसाठी 1500 मध्ये जे आहे

What this chart shows is, so on the X axis; we show proxies for the standards of living

कारण आपल्याकडे चंगला डेटा नाही दर डोई जीडीपीचा 1500 मध्ये, तेथे

in 1500 which is because we don’t have good data on per capita GDP in 1500, there are

प्रातीनिधीकत्वे आहेत जसे शहरीकरण आणि लोकसंख्या घनता जे दाखवले गेले आहे वाजवी प्रातीनिधीकत्वे

proxies like urbanization and population density that have been shown to be reasonable proxies

जीवन स्तरांसाठी.

for standards of living.

1500 आणि हे आहे आजचे जीवन स्तर आणि तुम्ही बघाल एक नकारात्मक रेष.

1500 and this is standards of the living today and you see a negative line.

याचा अर्थ काय आहे की जे गरीब होते तेव्हा, श्रीमंत झाले आहेत आज, जे श्रीमंत होते तेव्हा,

What that means is that those who were poor then have become rich today, those who were

गरीब झाले आहेत आज आणि म्हणून तुम्हाला मिळत आहे एक नकारात्मक घसरती रेष.

rich then have become poor today and that’s why you get a negative sloping line.

म्हणून, याला म्हणतात भविष्याचं प्रत्यावर्तन.

So this is called the reversal of fortune.

सभोवताल आणि बघा भारत इथे आहे उजवीकडे; याचा अर्थ, 1500 मध्ये भारत श्रीमंत होता,

Around and notice India here is on the right; that means, in 1500 India was very rich,

पण नंतर जर तुम्ही मोजले या अक्षावर तो आज काय आहे; भारत आहे इथे, बहुतेक राष्ट्रे याच्या वर आहेत,

but,then if you measure it on this axis what it is today; India is here most countries are above it

तर हे आहे भविष्याचं प्रत्यावर्तन.

so this is the reversal of fortune.

आता, जसं तुम्हाला माहित आहे मला म्हणायचंय, फक्त परत हा एक संक्षिप्त इतिहास आहे तुम्ही सर्वांनी तेथे जावे

Now, as you know I mean just again this is very brief history all of you should go off

आणि बघा, याचा मागोवा घ्यावा.

and you know follow it up.

1500 मध्ये जवळपास 1500 तेथे चार सभ्यता होत्या ज्या होत्या खरच सीमांवर, खरोखरच

In 1500 around 1500 there were 4 civilizations that were in fact at the frontier, in fact

अधिक पुढे युरोपच्याही – मींग चायना, बीम घराणे चायनात, मुगल घराणे भारतात,

even ahead of Europe - Ming China, the beam dynasty in China, Mughal dynasty in India,

एझटेक मेक्सिकोत आणि ओटोमन तुर्क.

the Aztecs in Mexico and the Ottoman Turks.

तर, हे खूप संपन्न समाज होते.

So, these were highly prosperous societies.

खरंतर, मींग चायना होते अद्भुत कारण त्या वेळेस त्यांनी केले होते चार अत्यंत क्रांतिकारी

In fact, Ming China was amazing because at that time they made 4 absolutely revolutionary

शोध – दिशा यंत्र, दारुगोळा, छापखाना आणि रेशीम.

inventions - the compass, gun powder, printing press and silk.

तर, ते होते खूप पुढे त्याच्या.

So, they were well ahead of that.

खरंच, जर तुम्ही, बघा, मी अभ्यास केला आहे थोडा फार चायनिस इतिहासाचा फार जास्त नाही.

In fact, if you, you know I have studied a bit of Chinese history not that much.

खरंच, एक अद्भुत गोष्ट मींग चायनाची होती की ते पुढे होते पोर्तुगीस

In fact, one of the amazing things about Ming China was that they were ahead of the Portuguese

आणि स्पेनीशपेक्षाही समुद्री तंत्रज्ञानाच्या संदर्भात.

and the Spanish in terms of their naval technology.

जवळपास या काळात 1500 थोडे फार आधी 1450 मध्ये चीनी तंत्रज्ञान, मुख्यत: समुद्र तंत्रज्ञान

Around this time 1500 little bit before 1450’s the Chinese technology, for actually sea technology

खूप पुढे होते त्याचापेक्षाही जे युरोप मध्ये होते.

was just way ahead of anything that Europe had.

तर, तेथे एक प्रसिद्ध नौसेनाधीपती होता चेंग हो जो गेला चायनातून आफ्रिकेत,

So, there is a famous admiral called Cheng Ho who went from China all the way to Africa,

बघा, संपूर्ण सफर बघा, चायना समुद्रातून, भारतीय महासागर आणि नंतर संपूर्ण मार्ग

you know the whole journey from you know the China Sea, Indian ocean and then all the way

आफ्रिकेच्या पूर्व भागात.

up to the Eastern part of Africa.

आणि 30-40 वर्षानंतर पोर्तुगीस आले आफ्रिकेच्या समुद्र किनार्यावरील बार्थोलोमिव

And 30-40 years later the Portuguese came down the coast of Africa in a Bartholomew

डायस येथे, पण जे जाहाजं त्यानी वापरले होते बघा, उपहासात्मकरित्या पुरातन होती, तुलनेत

Dias, but the ships that he used were almost you know mockingly a primitive, compared to

जे चायनीस लोकांनी वापले होते आणि, पण निश्चितपणे, त्यानंतर ते काहीतरी झाले चायनामध्ये आणि

what the Chinese used and, but of course, after that something happened in China and

चायना झाला बघा, अधिक गरीब त्यापेक्षाही जो तो होता 1500 मध्ये.

China became you know less poor than, it was in 1500.

तसेच, मुगल घराणे तिथे होते आणि निश्चितच, डीस्कव्हरी ऑफ इंडिया मध्ये

Similarly, the Mughal dynasty was up there and in fact, in disc in the discovery of India

जवाहरलाल नेहरूंनी हा महान प्रश्न विचारला मला म्हणायचंय, काय झाले त्या नंतर, आपण फार

Jawaharlal Nehru asked this great question I mean what happened after that, we were very

खुले होतो, जीवनाचा स्तर खूप उंच होता आणि नंतर काहीतरी झाले तसेच मींग

open standards of living were very high and then something happened just like in Ming

चायना सारखे भारतात जिथे आपण कमी खुले झालो तंत्रज्ञानाकडे,

China something happened in India where we became less open to technology what opened

आपण कशाने खुललो आणि नंतर आपले जीवन स्तर खालावले आणि नंतर निश्चितच, इंग्रज आले आणि इतिहास

us and then our standards of living declined and then of course, the Brits came and history

बदलला.

changed.

तसेच, मेक्सिको मध्ये काय झाले तिथे जवळपास 1500 मध्ये निश्चितच, ते स्पेनीश

Similarly, in Mexico what happened there in around 1500 of course, the Spanish conquistadors,

साम्रायावादी आलेत आणि मेक्सिकोला जिंकले आणि नंतर एझटेक घराणे आणि इतर घराणे

the imperials they came and conquered Mexico and then the Aztec dynasty and the other dynasty

पेरूमध्ये आणि नंतर खरंच, त्यांचे देखील भविष्य बदलले.

in Peru and then of course, their fortunes changed as well.

पण, हे आहे बघा, एक खूप मनोरंजक तथ्य इतिहासात भविष्याचं प्रत्यावर्तन आणि खूप

But this is you know a very interesting fact of history the reversal of fortune and very

संबंधित आहे भारतासारख्या देशाबाबत कारण आपण तिथे वर होतो आणि म्हणून बराचसा आर्थिक

relevant to a country like India because we used to be up there and so a lot of economic

इतिहास आहे बघा, हे का झाले या बद्दल, का हे भविष्याचं प्रत्यावर्तन झाले.

history is about you know why this happened, why the reversal of fortune happened.

… हो.

. .. Yeah.

मला एक प्रश्न विचारायचा आहे.

I have one question.

हो.

Yeah.

.आधी आपण बघत होतो मध्य काळाकडे आणि आपण बघत आहोत ब्रिटीश नंतर भारताकडे.

. Previously we were looking at middle period and we are looking at post British India.

तर कुठे तुम्ही तुलना करता आहोत, मला म्हणायचं ही तुलना आपण बघत आहोत आहे संपन्नते नंतर

So where do you compare with now, I mean the comparison we are looking is after prosperous

तर (आवाज मुळीच स्पष्ट नाही) हो.

so ( Doubtful - Not audible at all ) Yeah.

तर, आता इथे आहे एक मोठा प्रश्न.

So, now here is a great question.

जा म्याडीसनकडे उदाहरणार्थ, आणि बघा, काय आहे जीवनाचा स्तर जेव्हा 1500 आणि नंतर

Go to Madison for example, and see what are standards of living when 1500 and then in

17, 1750 मध्ये एका प्रकारे, फक्त जेव्हा इंग्रज आले उदाहरणार्थ, आणि इथे (संदर्भ वेळ: 23:32) तुम्हाला सापडेल

17, 1750 kind of just as the Brits came for example, and here we get and you will find

की बघा, हे मुखत्वे असेल एका प्रकारचे स्थिर आणि नंतर जेव्हा इंग्रज आले

that you know this essentially will be kind of stagnate and then after the Brits come

आपण एका प्रकारे खाली जायला लागलो, म्हणून, पण हा एक फार चांगला प्रश्न आहे आणि हा

we kind of start going down as well so, so but that’s a very good question and that’s

अशा प्रकारचा प्रश्न आहे ज्याचे तुम्ही उत्तर देऊ शकता म्याडीसनकडे बघून.

the kind of question that you can answer by looking at Madison.

म्हणून, तर मी याचा वापर करणार आहे, जसे मी म्हणालो, की व्याख्या अभिसरण आणि ताफावतीची तफावतीची आणि

So, so I am going to be using this, as I said this definition of convergence and divergence

मूळत: अभिसरण म्हणजे काय, त्याचा अर्थ आहे बरोबर जाणे.

and essentially what convergence means, it means catching up.

याचा अर्थ आहे, जर दोन देश प्रथम सुरु करतात वेगवेगळे त्यांचे जीवन स्तर आणि मी पुढे

It means that if two countries initially start apart their standards of living and I should

सरकेन; मी करत नाही हे सहमत हे फक्त जर.

move in front; I have not been doing that agree that just in case.

तर, काय म्हणायचंय आम्हाला की, जर दोन देश सुरु करतात एक श्रीमंत आणि एक गरीब, अभिसरण

So, what we mean is that if two countries start off one rich and one poor, convergence

म्हणजे इथून पुढे गरीब देशाची वाढ जलद होईल श्रीमंत देशपेक्षा,

means that there after the poorer country will grow much faster than the richer country

जेणेकरून जीवनाचा स्तर, परिपूर्ण जीवनाचा स्तर सुरु होऊ शकेल बरोबर येण्यासाठी.

so that standards of living, absolute standards of living can start catching up.

आणि एक पद्धत हे दाखवण्यासाठी या आलेखात, हे आहे बघा, प्राथमिक स्तर दर डोई

And a way to show this on a diagram is that, this is you know initial level of per capita

जीडीपीचा, हा आहे नंतरचा विकास दर, हे आहे 1960 वाढ दरम्यान 60 – 2000.

GDP, this is the subsequent growth rate, this is 1960 growth between 60-2000.

तर, हा आहे स्तर, ही आहे वाढ आणि तुम्ही बघा, हे श्रीमंत देशांमध्ये, सगळे

So, this is the level, this is a growth and you see that within rich countries, all the

श्रीमंत राष्ट्र आज तिथे ही घसरती रेष म्हणजे तिथे अभिसरण होते

rich countries today there was fantastic this downward sloping line means there was convergence

कारण जितके तुम्ही गरीब, तितके तुम्ही वाढता.

because the poorer you are, the faster you grow.

म्हणून, जर तुम्ही इथे आहात तुम्ही जाल खूप उंच इथे जर तुम्ही श्रीमंत असाल, तुम्ही वाढाल खूप सावकाश.

So, if you are here you will be much higher here if you are rich, you will grow much slower.

तर, हे आहे अभिसरण, पण जर तुम्ही जगाकडे बघाल एक म्हणून दरम्यान 1985 आणि 60 ते

So, this is convergence, but if you look at the world as a whole between 1985 and 60 to

85 तुम्ही बघाल हे सपाट आहे, सपाटावर खरं म्हणजे ही रेष आहे वरच्या दिशेने घसरती; याचा अर्थ, की

85 you find that its flat, on flat actually the line is upwards sloping; that means, that

गरीब देश जर तुम्ही सुरु केले गरीब मधून तुम्ही वाढत नाही जलद गतीने नंतर आणि म्हणून,

the poorer countries if you start off poorer you do not grow faster subsequently and therefore,

जीवन स्तरात होईल तफावत नेहमीसाठी.

standards of living will continue to diverge forever.

तर, ही खालच्या दिशेने घसरती रेष म्हणजे अभिसरण, हे तथ्य की ही रेष खालील दिशेकडे घसरती नसेल

So, this downward sloping line means convergence, the fact that this line is not downward sloping,

पण वरती घसरती याचा अर्थ तिथे अभिसरण नाही.

but upward sloping means there is no convergence.

म्हणून, जीवनाचा स्तर, तर श्रीमंत देश होत आहेत अधिक श्रीमंत, गरीब देश होत आहेत

So, standards of living, so the rich countries are getting richer, the poor countries are

अधिक गरीब आणि बघा, जीवन स्तरात आहे तफावत.

getting poorer and you know standards of living diverged.

. .. हो.

. .. Yeah.

आपल्याकडे वेगवेगळे काळ का आहेत दोन साठी.....

. Why do we have to prefer time periods of the two..

हो, हे फक्त एक उदाहरण आहे मला तुम्हाला दाखवायचं होतं 60 ते 2000 बघा, फक्त उदाहरण,

Yeah, this is just example I wanted to show you 60 to 2000 you know just illustration,

तुम्ही हे कुठल्याही काळासाठी करू शकता.

you can do this for any time periods.

काय तुम्हाला व्यापकदृष्ट्या सापडेल की, जगासाठी दरम्यान 1915 जवळपास 1985, 1990,

What you broadly find is that, for the world as a whole between 1915 about 1985, 1990,

हे या प्रकारे आहे.

it is like this.

इथे यानंतर हे सूरु होते जाते सावकाशपाने सावकाशपने खालच्या दिशेने घसरणं आणि मग खूप जास्त खालच्या दिशेने घसरत

There after it starts becoming gently downwards sloping and then very much downward sloping

जर तुम्ही सुरु केले जवळपास 2000-95 देखील, पण हे फक्त दाखवण्यासाठीच आहे, हो.

if you start around 2000-95 also, but this is just to illustrate the, yeah.

.सर, पण ही सत्यता आहे.

. Sir, but this is the reality.

हो.

Yeah.

.मला म्हणायचं.

. I mean.

हो.

Yeah.

.मला म्हणायचं आहे हे आहे देशांचा एक लहान गट.

. I mean this is a small group of country.

.तर, तुम्ही काय, काय याचा सरळ अर्थ आहे की 1960 पासून 1985 पर्यंत.

. So, what you are, what this simply means is that from 1960 to 1985.

हो.

Yeah.

. तिथे अभिसरण नव्हते.

. There was no convergence.

सगळ्यां मध्ये, हे जग एक म्हणून, हो, पण जर तुम्ही दिले....

Between the all, the world as a whole, yeah, but if you give …

. . देटा टाका आपण (दोघांचा आवाज, कुणाचेच ऐकू येत नाही).

. . put the data we .. ( Double talk and no one is heard )

हो, आणि जर तुम्ही याला सीमित ठेवले श्रीमंत राष्ट्रांसाठी.

Yeah, and if you have confine it to the rich countries.

.फक्त या राष्ट्रांसाठी हो, हो.

. Only for these countries Yeah, yeah.

हो.

Yeah.

. x अक्षावर दुसऱ्या आलेखात हे असायला पाहिजे प्रथम....

. On the x axis in the second diagram should it be the initial..

हो, इथे हे चूक आहे, हे असायला पाहिजे 1960, तुमची नजर फार तीक्ष्ण आहे मी सुद्धा हे पहिले आहे.

Yeah, there is a mistake it should be 1960, you have a very sharp eye I noticed this as well.

तर, हे असायला हवे 1960.

So, this should be 1960.

तर तुम्ही अगदी बरोबर आहात.

So, you are absolutely right.

तर, या करिता म्हणून आम्हाला याला इतक्या लवकर टाकायचे नाही आहे आणि कपिल कृपया नोंद घ्या

So, this is why we don’t want to put it up immediately and Kapil please note this

की हे हवे 1960 आणि 60 ते 85, पण हा आलेख सारखाच आहे, मी केले आहे बघा, मी केले आहे

should be 1960 and 60 to 85, but the chart is similar, I have done you know I have done

या सारखेच याचे हजार प्रतिकृती, पण हे चांगले आहे की तुम्ही हे हेरले हे खूप चांगले आहे की

the similar thousands of versions of this, but it’s good that you spotted it very good

तुम्ही सगळे दक्ष आणि हुशार आहात आज.

you are all very alert and very sharp today.

मला पाहिजे अशीच सातत्यता बघा, शेवटच्या दिवशीही तुम्ही मला सांगा – अरे बघा, मला यामुळे आनंद

I want this same degree you know on the last day you tell me - oh you know I will be delighted

होईल, हो.

with that yeah.

. हे अजून प्रकाशित झाले नाही, नाही ना?

. It is not published yet, isn’t?

नाही, हे अजून पेपरमध्ये यायचे आहे, हो बरोबर.

No it’s a working paper, yeah exactly.

. काय मी तुमच्या आधीच्या मुगल काळात जाऊ शकतो ज्याबद्दल तुम्ही बोलत होता? हो.

. Can I go to your previous Mughal period you were talking about?

हो.

Yeah.

. मुगल काळात भारताची लोकसंख्या जर तुम्ही फक्त दक्षिण भारत सोडले कंधार

. In Mughal period India’s population if you just leave the south India and Khandhar

खालील भाग कंधारच्या भारत सगळा एकसंघ होता आणि भारत आणि चायना यांचा वाटा होता 40

almost down Khandhar India was almost integrated and India and china were contributing to 40

टक्के किंवा अधिक जगाच्या व्यापारात कारण ते उत्पादन करत नव्हते ते सगळे नैसर्गिक

percent or more to the world trade because all it was not manufacturing it was all natural

उत्पादन होते आणि जिथे भारतीय आणि चायनिस, चायनिस होते थोडे

products which was and the where the Indians and Chinese, Chinese up to certain upto little

फार वेगळे , पण भारतीय मूळत: हे आहेत नैसर्गिक उत्पादन जे निर्यात केले जायचे.

bit difference, but Indians basically these are natural products which was being exported.

मला फक्त म्हणायचंय की हे एका प्रकारचे बघा, मी फक्त जसे माझे ठाम मतं आहेत

So, let me just say that this is the kind of you know I just as I have strong views

जे मी तुमच्यावर लादू इच्छित नाही, जर तुमचे ठाम मतं असतील या गोष्टींपैकी कुठल्याही बद्दल.

which I don’t want to pass on to you, if you have strong views about any of these things.

तर आपण त्याची बाहेर चर्चा करू कारण बघा, आपण प्रयत्न करीत आहोत बघायचा आपल्याला काय शिकवायचं आहे

Let’s discuss them outside because you know we are trying to see what we want to teach

विध्यार्थ्यांना, आपण त्यांना आपले ठाम मत शिकवण्याचा प्रयत्न करीत नाही.

the students we are not trying to teach them our strong views.

तुमच्या वर्गात निश्चितच, तुम्ही हे करू शकता, पण बघा, आपण हे नाही करणार

In your class room of course, you should do that, but you know let’s not hold up this

कारण हे याबद्दल नाही की काय ठाम मत तुमचे किंवा माझे आहेत कारण आपण याच्यावर आपआपसात आंतरिक

because it’s not about what strong views you and I have because we can have internal

वादविवाद करू शकतो.

debates on this.

हा मतांचा प्रश्न नाही द्रीष्टीकोनाचा, हा प्रश्न आहे का हे का हे...

. It’s not a question of views , it’s a question of why it was why it was a..

हो.

Yeah.

तर, हे चांगले आहे, हो आणि इथे खूप

So, that is good, yeah and there are lots

स्पष्टीकरणे आहेत त्याच्यासाठी आणि बघा, आपण त्याच्यात जाऊ, पण धन्यवाद हे दाखवल्याबद्दल.

of explanations for that and you know we should go into that, but thanks for pointing that out

तर, हा आहे अनुभव.

So, this is the experience.

आता, काहीतरी जे मला पाहिजे मला वाटतं सर्व शिक्षक आणि सर्व विद्यार्थी यांना माहित हवे, काय आहे व्याख्या,

Now some things that I like I think all teachers and all students should know what is the definition

बघा, कमी उत्पन्नाची, कमी मध्यम उत्पन्न, वरील मध्यम उत्पन्न, जास्त उत्पन्न आणि मला वाटतं,

of you know low income, lower middle income, upper middle income, high income and I think

या सर्व गोष्टी आहेत ज्या चांगले होईल विद्यार्थ्यांना माहिती करून घ्यायला, काय आहे जागतिक बँकेची

these are all things that it would be great for students to know what is the world bank

व्याख्या.

definition.

तर, उदाहरणार्थ, ही आता आहे सध्याचे जागतिक बँकेची व्याख्या कमी उत्पन्न, मध्यम उत्पन्नासाठी.

So, for example, this is now the current World Bank definition of low income, middle income.

भारताचे वर्गीकरण केले जाते कमी मध्यम उत्पन्न देश म्हणून, चायनाचे वर्गीकरण केले जाते जास्त मध्यम

India is classified as a lower middle income country, China is classified as upper middle

उत्पन्न देश म्हणून.

income country.

आणि खरंच, जर तुम्हाला स्वस्त कर्ज पाहिजे असेल जागतिक बँकेकडून हे त्याच्यासाठी मापदंड

And in fact, if you want to get cheap loans from the World Bank this is the threshold

आहेत की 1,185 हशा आहे.

for that 1,185 the laughter is.

. नाही सर, एक गोष्ट म्हणजे मी म्हणालो होतो स्वस्त कर्ज.

. No sir, the thing I said is cheap loan.

स्वस्त कर्ज हो, खरंच हे फार मोठे सवलतीचे कर्ज आहेत.

Cheap loans yeah, in fact these are highly concessional loans.

तर, हे आहे बघा, फक्त संभाषणाच्या उद्देशासाठी, फक्त माहितीच्या उद्देशासाठी ते मला

So, this is just you know just for sake of argument, just sake of information that I

वाटते, सर्व विद्यार्थीनी विद्यार्थ्यांनी याबद्दल अवगत व्हावे व्याख्यांसहित.

think all students they should get familiar with these definitions.

तसेच, मला वाटतं, की हे उपयोगी होईल सर्व विद्यार्थ्यांना माहित करून घेणे गरीबीबाबत कारण

Similarly, I think that it’s useful for all students to know about poverty because

हा असा विषय आहे की मला खात्री आहे तुम्ही अभ्यासला असेल भारताच्या संदर्भात.

it’s a topic that I am sure you have covered about India.

तर, इथे जिथे मला ओळख करून द्यायची आहे एका मुद्द्याची जो मला वाटते सर्व विद्यार्थ्यांनी, अर्थशाश्त्राच्या विद्यार्थ्यांनी

So, here is where I want to introduce a notion that I think all students, economic students,

द्वितीय, त्रितीय वर्षाच्या माहिती करून घ्यावी आणि हा मुद्धा आहे क्रेयशक्ती क्रयशक्ती समानता.

second, third year should know and that’s the notion of purchasing power parity.

मला वाटतं बघा, उदाहरणासाठी, भारतीय व्याख्या दारिद्रयरेषेसाठी आहे तेंडूलकर

I think you know, so for example, the Indian definition of the poverty line is the Tendulkar

व्याख्या, बघा, जर तुम्ही याला एकत्रीक कराल, ते बघा, 39 ते होते 29 हे आहे सरासरी

definition, you know if you aggregate it, it’s you know 39 it was 29 this is the average

ग्रामीण आणि शहरीसाठी, 29 रुपये दिवसाला सरासरी आणि जर तुम्ही याला महागाईने पूर्ण कराल तर

of rural and urban, 29 Rupees a day average and you know if you scale it up by inflation

ते होते 39.5 प्रती दिवस.

its 39.5 per day.

सध्याची जागतिक बँकेची व्याख्या दारिद्रयरेषेसाठी आहे डॉलर 90, पण क्रेयशक्ती क्रयशक्ती

The current World Bank definition of poverty line is a dollar 90, but in purchasing power

समानता चलन दारात.

parity exchange rates.

तर, काय फरक आहे यांच्यात, जर तुम्ही बघाल डॉलर 90 आणि प्रयत्न कराल

So, what is the difference between, so if you saw a dollar 90 and try to convert this

ते रुपयात परिवर्तीत करण्याचा तर तुम्ही याला गुणाल 64 किंवा 63 ने किंवा इतर, पण हे बरोबर नाही

into rupees you would multiply this by 64 or 63 or whatever, but that’s not right

आणि म्हणून काय आपल्याकडे आहे क्रेयशक्ती समानतेची व्याख्या जी मला वाटतं सर्व विद्यार्थ्यांनी

and that’s why we have this concept of purchasing power parity which I think all students should

मला माहित आहे कमीत कमीत संस्था तुम्ही समजायला पाहिजे.

I know at least the intuition you should understand.

काय आहे संस्था?

What is the intuition?

की आज बाजार चलन दर आहे म्हणा, 64 रुपये एका डॉलर मागे.

That, today the market exchange rate is say 64 rupees to the dollar.

तर हा प्रश्न आहे?

So, here is the question.

तर बाजार म्हणतो एका डॉलरची किंमत 64 रुपये आहे, पण आपल्याला माहित आहे की एक डॉलर अमेरिकेत

So the market says 1 dollar is worth 64 rupees, but we know that 1 dollar in the United States

कमी खरेदी करेल जे 64 रुपये भारतात खरेदी करतील हे इथे मूळ कल्पना आहे.

will buy less than 64 rupees will buy in India that’s the key idea here.

एक कारण आहे, गरीब देशात सेवा फार स्वस्त असतात.

One reason is, in poorer countries services are much cheaper.

तर, तुम्हाला फक्त एक उदाहरण देण्यासाठी ज्याबद्दल मी अधिक अवगत आहे जेव्हा मी

So, just to give you one example which I am very familiar with when I used to live in

अमेरिकेत राहत होतो आणि जेव्हा न्हाव्याकडे जात होतो तेव्हा त्याला देत होतो म्हणा, 15 ते 20 डॉलर

the United States and go to the barber I used to pay something like 15 to 20 dollars per

प्रत्यक केस कापायच्या वेळी.

hair cut.

भारतात, अधिक चांगली केशभूषा चंपी सोबत आणि हे सर्व बघा तुम्ही दयाल काहीतरी जवळपास

In India much better haircut with chumpy and all that stuff you know you would pay something

100 रुपये किंवा 100 मला माहित आहे, जरी मला म्हणायचंय एका प्रकारे शहरामध्ये.

like 100 rupees or 100 I know, even I mean that’s kind of in a city.

तर, एक डॉलर कमी विकत घेते अमेरिकेत जे काही बाजार चलन दर विकत घेते आज.

So, a dollar buys less in the US then what the market exchange rate buys today.

तर, ते काय करतात त्यांच्याकडे असतं हे पेन वर्ल्ड टेबल्स, इथे ते काय करतात की ते

So, what they do is they have this the Penn World Tables, there is a what they do is they

गोळा करतात किमती हजारो उत्पादनाच्या संपूर्ण जगातील हे बघण्यासाठी की खऱ्या किमती काय आहेत?

collect prices of thousands of commodities all of the world to see what the real prices are

जर तुम्ही एक सामानाची टोपली घेतली आणि तुलना केली सामानाच्या टोपलीशी अमेरिकेच्या

If you take a basket of goods and compare it with the basket of goods in the United

तुम्हाला मिळते क्रेयशक्ती क्रयशक्ती समानता आणि तुम्हाला काय मिळते साधारणपणे की एक डॉलर

States you get purchasing power parity and what you find roughly is that a dollar in

अमेरिकेत विकात घेते काहीतरी जवळपास 20, 15, 17, 17.5 रुपये.

the US buys something like in 20 15, 17 17 and half rupees.

तर, म्हणूनच जेव्हा ते म्हणतात हे तुम्ही परिवर्तीत करा 17, 17.5 रुपयात आणि मग तुम्हाला

So, that is why when they say this you convert it into 17 17 and half rupees and then you

मिळते हे 32.5.

get this 32.5.

म्हणून, तेंडूलकर रेष आहे 39.5, जागतिक बँकेची रेष आहे 32; याचा अर्थ हा, या

So, the Tendulkar line is 39.5, the World Bank line is 32; that means that, by this

व्याखेनुसार तुमच्याकडे असतील खूप कमी गरीब लोकं, या व्याख्खेनुसार तुमच्याकडे असतील जास्त गरीब लोकं

definition you will have fewer poor people, by this definition you have more poor people

देशात कारण दारिद्रयरेषा जास्त मोठी आहे, हो.

in a country because the poverty line is much greater, yes.

पाँल: सर, मला म्हणायचंय तुम्हाला प्रश्न पुनरुच्चार करायचा आहे जसा या लोकांनी विचारला.

Paul: Sir, I mean you need to repeat the question like these people asked.

हो, ते काय होते, शेवटचा प्रश्न काय होता?

Yes, what was it, what was the last question?

.धन्यवाद.

. thank you.

बघा, मी बघितले, तुम्हाला आठवण करून द्यायची धन्यवाद प्रोफेसर पाँल शेवटचा प्रश्न होता संदर्भात.

See, I have see, you have to remind thank you Professor Paul the last question was about.

.धन्यवाद, सर.

. Thank you, sir.

किंवा कोणीतरी, हो, एक होतं स्पष्टीकरण त्या मुगल मुद्दा जे मला वाटतं फार

Or someone, yes, one was on the explanation for the Mughal thing that I think is very

उपयोगी आहे आणि मग कुणी फार चतुराईने लक्ष खेचलं की त्या आकड्याकडे या आलेखावर जो बरोबर नव्हता

useful and then someone very astutely pointed out that a number on the graph was not right

ज्यात आम्ही सुधारणा करू आणि, पण आपण दुसरा प्रश्न घेऊया जसजसे आपण पुढे जाऊ.

which we will fix and, but we will take the next question as we go along.

फक्त मला आठवण करून द्या की हे आपल्याला करायचे आहे, हो.

Just remind me that we need to do this, yeah.

तर, मुळात जर तुम्ही बघितलं जागतिक बँकेच्या व्याख्खेकडे गरिबीच्या 2011 मध्ये ते म्हणतात 900

So, essentially if you look at the world bank definition of poverty in 2011 they said 900

दशलक्ष गरीब होते ज्यातील 255 दशलक्ष गरीब भारतात होते.

million were poor of which 255 million were poor in India.

तेंडूलकर व्याख्खेनुसार हा आकडा मला वाटतं, असेल 270 दशलक्ष 255

On the Tendulkar definition this number I believe will be 270 million rather than 255

दशलक्ष, पण, हे आहे काहीतरी जे परत मला वाटतं, जेव्हा तुम्ही सुरु कराल शिकवणं भारतीय

million, but this is something that again I think when you start teaching the Indian

अर्थव्यवस्था मला वाटतं, हे असे काहीतरी आहे की बघा, सर्व विध्यार्थ्यांना माहित हवं, बघा, स्पष्ट करताना

economy I think this is something that you know all students should know, you know explaining

क्रेयशक्ती क्रयशक्ती, स्पष्ट करतांना काय आहे गरिबीच्या व्याख्या.

purchasing power, explaining what the poverty definitions are.

मला हे अत्यंत उपयोगी वाटतं कारण नेहमी तुम्ही म्हणाल, बघा, गरीबी खाली गेली आहे,

I find this extremely useful because often you will say, you know poverty is gone down,

दारिद्रयरेषा ही आहे बघा, ते वापरत होते फार अधिक काळ एक प्रसिद्ध जागतिक बँक

the poverty line is this you know they used to be for a long time a famous world bank

व्याख्या एक डॉलर प्रती दिवस.

poverty definition a dollar a day.

.एक डोलर प्रती दिवस. एक डॉलर प्रती दिवस, पण निश्चितच, त्यांना हे

. A dollar a day A dollar a day, but of course, they had to

बदलायला लागले कारण हे आता काम करत नाही.

change that it no longer works.

तर, त्यांनी हे स्वीकार केले आहे, पण तुम्हाला हे समजून घायला पाहिजे, काय

So, they have adapted it, but you have to understand what the poverty line means, what

आहे दारिद्रयरेषेचा अर्थ? काय क्रेयशक्ती समानता म्हणजे जेणेकरून प्रयत्न करायला आणि तुलना करायला, काय होत आहे बाहेर सोबत

purchasing power parity means in order to try and compare what happens outside with

काय होत आहे भारतामध्ये.

what happens within India.

आता, सुरु ठेवत आपला एका प्रकारे बघा, 20000 आणि डोकावणे जागतिक आर्थिक इतिहासामधून,

Now, continuing our kind of you know 20000 and zipping through global economic history,

मला वाटतं, हा एक खूप उपयोगी आलेख आहे हे सामाझण्यासाठी की काय झाले मागील 45-50

I find this actually a very useful chart to understand what has happened in the last 45-50

वर्षात विकासामध्ये.

years in development.

तर, हा परत एक आलेख आहे जो सांगतो 1960 दर डोई उत्पन्न अमेरिकेच्या संदर्भात.

So, this is a chart again it says 1960 per capita income relative to the United States.

तर, 1960 मध्ये, जर विचार करा याचा सुरवातीचा बिंदू म्हणून आणि हा आहे शेवटचा बिंदू 2008.

So, in 1960, so think of this as a starting point and this is the end point 2008.

तर, तुमच्याकडे आहेत 9 चौकोण.

So, you have 9 squares.

तर, हे विघटीत झाले तीनमध्ये – कमी उत्पन्न, मध्यम उत्पन्न, उच्च उत्पन्न; कमी उत्पन्न, मध्यम

So, this the broken up into three - low income, middle income, high income; low income, middle

उत्पन्न, उच्च उत्पन्न आणि ही आहे 45 अंश रेष.

income, high income and this is the 45 degree line.

तर, कुठलाही देश जो या बाजूला आहे म्हणजे त्याने चागले केले आहे की त्याचे उच्चतम जीवन

So, any country that is on this side means it’s done better that its highest standard

स्तर तेव्हा भूतकाळात जर तो 45 अंश रेषेच्या खाली असेल ते म्हणजे त्याची खरंच

of living then in the past if its below the 45 degree line that is its actually it was

चांगली सुरुवात होती भूतकाळात आजच्यापेक्षा.

better off in the past than it is today.

तर, इथे अनेक खूप रंजक गोष्टी आहेत या आलेखाबद्दल.

So, there are number of very interesting things about this chart.

इथे फक्त 13 देश आहे जे बनले उच्च उत्पन्न देश आणि हे आहेत

There have only been 13 countries that have become high income countries and those are

ते देश बघा, ज्याचा अर्थ, ते

these countries remember; that means, they started off middle income now they are at

सुरु झाले मधम उत्पन्न म्हणून आता ते आहेत उच्च उत्पन्नात, ते होते 13 देश – 4 त्यातले आहेत युरोपमध्ये, मला वाटतं, जर आपण

high income these were 13 countries - 4 of them are in Europe, I think if you do the

आकडे करत राहिलो, 5 आहेत आशियामध्ये, 5 किंवा 6 बघा, तायवान, हॉग कॉग, जपान, सिंगापोर यांनी खरंतर

numbers, 5 of them are in Asia, 5 or 6 you see Taiwan, Hong Kong, Japan, Singapore actually

केले स्थलांतर उच्च उत्पन्नामध्ये, फार कमी.

made the transition to high income, very few.

भारत नाही तिथे, मी येईन चायना आणि भारताकडे दुसऱ्या मध्ये.

India is not there I will come to China and India in the second.

फार रंजक गोष्ट, ग्रीस मी तुम्हाला खात्री देऊ शकतो ग्रीस आता खाली गेला आहे

Very interesting thing, Greece I can almost guarantee you that Greece is now gone down

या चौकोनात 2008 च्या आपत्ती नंतर, त्याचे उत्पन्न उच्चांकावर होते त्याने गमावले जवळपास 20 टक्के

into this square after the crisis 2008 it income was peak it’s lost about 20 percent

दर डोई जीडीपी, तो खाली आला आहे इथे आणि अत्यंत खात्री आहे तो आता राहिला नाही देश.

per capita GDP, it’s come down here and pretty confident now it is no longer country.

रंजक, एक फार रंजक गोष्ट इथे आहे खरंतर दोन उप-सहारन आफ्रिकन देश

Interesting, a very interesting thing there are actually two sub Saharan African countries

ज्यांनी केले स्थलांतर.

that made the transition.

मॉरिशस, भारताचा एक मित्र खूप भारतीय वंशातील लोकं मॉरिशसमध्ये राहतात

Mauritius, a friend of India lots of people of Indian origin living in Mauritius in the

भारतीय महासागरात आणि हा आहे विषुववृत्तीय गिनिया जो खरच खूप दिशाभूल करणारा आहे कारण

Indian Ocean and this is Equatorial Guinea which actually is very misleading because

तो श्रीमंत झाला तेलामुळे बघा, जर तुम्ही बघितले येथील जीवनाचा स्तर

it’s become rich based on oil you know if you go look at the standards of living there

लोकं खरंच खूप खूप गरीब आहेत.

people are actually a very very poor.

हा पात्र नाही एक देश म्हणून हा खरंतर अमेरिकेचा एक भाग आहे

This does not deserve to belong as a country it’s actually a part of the United States

आणि मी तुम्हाला खात्री देऊ शकतो की हा देश आधीच कदाचित खाली आहे कारण याच्यात आता

and I can guarantee you that this country is already probably below because it now has

दिवाळखोर आपत्ती आहे बघा, जी याला खरंच खात चालली आहे, जीवन स्तर खाली जात आहे.

a debt crisis that is you know really consuming it, standards of living are falling.

आता, असे का आहे, मला वाटतं, हे तुम्हाला देते एक अचूक दृष्टी की कुठला देश गेला आहे काही प्रमाणात

Now, why is it, I think it gives you a bird’s-eye view of which country is made it in some sense

उच्च उत्पन्नात आणि कुठला नाही.

to high income and which didn’t.

आता मी सुद्धा, तर, दोन गोष्टी ज्या मला म्हणायच्या आहेत चायना आणि भारताबद्दल मी पुढे जाण्या आधी.

Now I can, so the two things I want to say about China and India before I move on.

चायना सुरु झाला मध्य उत्पन्न देश म्हणून, तो राहिला एक मध्य उत्पन्न देश म्हणूनच जरी त्याने,

China began as a middle income country, it remains a middle income country although it’s

जरी फार चांगले केले आहे पण तो मध्य उत्पन्न देश म्हणूनच राहिला.

done very well it remains a middle income country.

तर, इथे ही संकल्पना आहे आर्थिक विकास आणि आर्थिक इतिहासात ज्याला म्हणतात मध्यम उत्पन्न

So, there is this concept in economic growth and economic history called the middle income

जाळे जे आहे सर्व देश जे होते मध्यम उत्पन्नात राहिले मध्यम उत्पन्नातच जे

trap which is all countries that were middle income doom to remain middle income that you

बघा, हे सोपं असत वाढणे काही काळापर्यंत, पण एका बिन्दुनंतर हे होते फार कठीण

know it’s easy to grow for some time, but beyond the point it becomes very difficult

वाढायला अनेक कारणांमुळे, तुम्ही आपत्तीमध्ये सापडता, बघा, भांडवल फिरत नाही

to grow for a number of reasons, you get into crisis, you know investment doesn’t flow

आणि म्हणून चायनीस अडकले आहेत या मध्यम उत्पन्न जाळ्यात – ते मध्यम

and so the Chinese are obsessed with this middle income trap - are they in the middle

उत्पन्न जाळ्यात आहेत किंवा नाही.

income trap or not.

आता, भारत निश्चितच, मला वाटतं होईल मला वाटतं, कुठेतरी इथे त्यांनी केले खूप छान, पण

Now, India of course, I think will be I think somewhere here it’s done a very well, but

हे स्थलांतरण नाही, हे खूप केले गेले पण चायना प्रमाणे नाही.

it’s not transitioned, but it’s done much not as well as China.

तर, भारत असेल एक या गोष्टींमधला ज्याची सुरवात झाली कमी उत्पन्नातून निश्चितच, पण स्थलांतर

So, India will be one of these things starting off low income by certainly, but transitioning

मध्यम उत्पन्नाच्या स्तरात.

into lower middle income status.

म्हणून, भारत इथे आहे, आपल्याला पाहिजे भारत जायला पाहिजे इथून चालत इथे आणि चालत इथून पुढे

So, India is here, we need India to go from here all the way to and all the way to here

पुढच्या 25-30 वर्षात आणि मला वाटत, की चायना मला वाटतं, चालला आहे वर सरकतो आहे

over the next 25-30 years and I think that China I think is on its way to moving up to

बघा, उच्च उत्पन्न स्तराकडे.

you know high income status.

तर, प्रश्न आहे काय भारत सरकेल की नाही.

So, the question is whether India will move or not.

म्हणून, हे आहे एका प्रकारची अचूक दृष्टी कोणी केले, कोणी नाही, लक्ष दया इतके

So, this in a sense is a kind of bird’s-eye view who made it who didn’t notice how so

सगळे देश खरंच खराब आहेत, हे सर्व देश जे रेषेच्या खाली आहेत खराब आहेत त्यापेक्षाही जिथून

many countries actually are worse of all these countries below the line are worse off than

त्यांनी सुरु केले होते.

they began.

तर, हे आहे, या सर्व देशांसाठी, हे एक प्रकरण आहे तफावत आणि अभिसरणाचे नाही कारण

So, this is, for all these countries it’s a case of divergence and no convergence because

ते बरोबरी करू शकले नाही.

they did not catch up with.

कारण लक्षात ठेवा हे सर्व जे स्पष्ट संबंधित आहेत अमेरिकेशी, तर व्याख्येनुसार तुम्ही

Because remember all this is defined relative to the United States, so by definition you

वर सरकता, तुम्ही वर सरकलात अमेरिकेच्या संदर्भात.

move up, you have moved up relative to the United States.

.सर, हे सगळे आहेत पीपीपी अनुमानित.

. Sir, these are all in PPP estimates.

.हे सगळे चांगले प्रश्न आहेत.

These are haan good question.

तर, मी स्वत: गेलो आणि पडताडनी पडताळनी केली याची आज.

So, here I actually went and checked this today.

.प्रश्न पुन्हा सांगा. माफ करा, खूप छान.

. Repeat the question Sorry, very good.

तर, प्रश्न विचारला होता की हे आकडे क्रेयशक्ती क्रयशक्ती समानतेच्या संदर्भात

So, the question that was asked was are these numbers in purchasing power parity terms or

आहेत की फक्त ते डॉलर संदर्भातच आहेत.

are they just in dollar terms.

आता, लक्ष दया की मुलत: या प्रकरणात व्याख्या आहेत जागतिक बँकेकडून,

Now notice that essentially in this case the definitions are from the World Bank they are

ते नाहीत, ते आधारित आहेत जागतिक बँकेवर, जगाचे एकूण राष्ट्रीय उत्पन्न अॅटलास आधारित व्याख्या आहेत

not, they are based on the World Bank, World Gross National Income Atlas based definition

एक गमतीशीर मिश्रण ते पूर्णत: पीपीपी नाहीत, पण कारण त्यांनी ते प्रमाणित केले आहे

that’s a funny mixture it is not completely PPP, but because they have standardized it

अमेरिकेच्या संदर्भात.

relative to the United States.

दोन्हीही प्रकरणात, हे एका प्रकारे नाही मला वाटतं, हे आताही पीपीपी क्षेत्रात राहायला हवे,

In both cases, it’s kind of not quite I think this it should still be in PPP terms,

पण ते नाहीत संपूर्णत: पीपीपी शब्दावालीत.

but these are not explicitly in PPP terms.

ते आहेत बघा, वेगळ्या पद्धती ज्या जागतिक बँक वापरते.

These are you know different methodology that the World Bank uses.

म्हणून, बघा, जर तुम्ही, मला म्हणायचंय तुम्ही हे करू शकता क्रेयशक्ती क्रयशक्ती समानते

So so, that’s why you know if you, I mean you could do this in purchasing power parity

संदर्भात मला वाटतं, की चित्र हे बऱ्याच प्रमाणात सारखेच दिसेल, पण हा चांगला प्रश्न आहे, असे

terms I think the picture would broadly look the same, but it’s a great question it’s

नाही की हे नाही पूर्णपणे क्रेयशक्ती क्रयशक्ती समानतेच्या संदर्भात, हो.

not it’s not explicitly in purchasing power parity terms yeah.

.पण मला वाटतं जेव्हा मी बघतो कुठल्या प्रकारच्या राष्ट्रांकडे. तिथे आहे देणे प्रकरण देशांकडे बघत आहे

. But I think that when I am looking at which are the case countries . there are giving

ही अचूक विध्यार्थ्यांना, हे फार त्या प्रकरची वाढ आहे बघा, शिल्लक राहिलेले

this bird’s-eye view to the students, it’s very that kind of a growth you know a hangover

आपल्या बघायचे आहे विकास दाराकडे.

we have to look at the growth rates.

हम्म .मला काय वाटतं की आपल्याकडे समांतर असायला हवे

Hmm . What I think is we should have parallely

या आकड्या बरोबर जे आहे पाथुराज गुप्तांचे समावेशक बरोबर.

with this figure is what Pathuraj gupta’s inclusive . right.

तर, कमीतकमी कुठल्या प्रकारचे मानव कल्याण जे पूर्णपणे उत्पन्नाकडे बघत नाही, जिथे आपल्याकडे

So, at least some form of human welfare which does not completely look at income where we

आहे तुलनात्मक कुठले.

have comparatively of where.

हो.

Yeah.

तर, मोठा प्रश्न परत, माझ्या मते, वाढीची अं अंध धकल्पना कल्पनासर्व आर्थीक विकासानंतर वाढीपेक्षा

So, great question again I mean is this growth fetishism after all economic development is

खूप काही आहे, हे आहे मानव विकास सूचकांक (human development indicators) बद्दल, हे आहे याबद्दल की तुम्ही किती

about much more than growth it’s about human development indicators, it’s about how much

पर्यावरणीय भांडवल वापरता.

environmental capital you use up.

आता, मला तुम्हाला एक चेतावणी दयायची आहे, का? पण मला वाटतं, तुम्ही ही एक चांगली कल्पना आहे हे करायला.

Now let me give you a warning why, but I think you should it is a great idea to do this.

माझा काय संशय आहे कारण मी हे, मी यांच्याकडे काही अंशी बघतो.

What I suspect because I have been, I looked at these to some extent.

तर, एक अनिवार्य गोष्ट जी करायला हवी ती असेल, एक मानव विकास निर्देशांक (human development index) करणे इथे आणि मानव

So, one obvious thing to do would be, to do a human development index here and the human

विकास निर्देशांक (human development index) इथे.

development index here.

मुद्दा हा आहे की मानव विकास निर्देशांक (human development index) सुरु होते खूप नंतर, म्हणून कदाचित तुम्ही

The problem is the human development index begins much later, so you may not be able

हे करू शकणार नाही.

to do that.

तर, मग तुम्हाला हे करायचे आहे आणि निश्तितच जर तुम्हाला पाहिजे म्हणा, नमूद करायचं आहे पर्यावरणीय

So, then you have to do and certainly if you want to say take into account the environmental

i उदाहरणार्थ, जर तुम्ही वाढता आणि वापरता तुमची नैसर्गिक संपत्ती मग बघा, हे

i for example, if you grow and deplete your natural resources then you know that should

वजा (minus) असायला पाहिजे, बरोबर.

be a minus right.

पण, उत्पन्नाचे आणि विकासाचे अनुमान जर लक्षात घेतले तर तुम्हाला ते निश्चितच मिळणार नाही

But estimates of income or development that take that account you certainly won’t get

भूतकाळासाठी, त्यामुळे हे खूप कठीण बनवते, पण तत्वत: हो, मला वाटतं की

that for the past that is what makes it very difficult, but in principle yes I think so,

तुमच्या पैकी एक विध्यार्थी, तुम्ही एक प्रकल्प करू शकता कदाचित 60 आणि 2000 नसेल.

one of your students you could do a project maybe not 60 and 2000.

आपण हे करू शकतो का 1980 ते 2000 कदाचित 80 पेक्षा जास्त असे निर्देशांक वस्तू होतात आणि ही

Can we do this 1980 to 2000 may be by 80 more such indicators become thing and that would

चांगली बाब होऊ शकते बघा, विध्यार्थ्यांसाठी सुद्धा.

be a great thing you know for students to do as well.

आता, आतापर्यंत, आणि मी हा अंतरराष्ट्रीय भा भाग ग संपवणार आहे काही बघा, अजून दोन स्लाईडस मध्ये,

Now, so far and I am going to end the international part in about you know of two more slides,

पण इथे हे सगळ आहे, जेव्हा आपण देशांबद्दल बोलत होतो आणि लोकांबद्दल नाही.

but there are all this while we have been talking about countries not people.

लक्षात ठेवा की हे सर्व बिंदू देश दर्शवितात.

Remember that you know all these dots represent a county.

तर, जेव्हा तुम्ही म्हणता देश वाढतो आहे 5 टक्के दर डोई जीडीपीने, आपण हे काढतो

So, when you say a country grows at 5 percent per capita GDP we abstract from the fact of

देशांतर्गत असमानतेच्या तथ्यांमधून.

inequality within a country.

शेवटी, सर्वचजण काही वाढत नाहीत 5 टक्क्यांनी बघा, भारतीय आर्थिक दर वाढ आपण

After all not everyone is growing at 5 percent you know Indian economic growth rate let’s

म्हणूया, आज दर डोई जीडीपी आपण म्हणूया 5 आणि आर्धा टक्के.

say today per capita GDP let’s say is about 5 and a half percent.

मला स्पष्टपणे म्हणायचे आहे बघा, तळातील लोकं कदाचित नाही वाढत 5 आणि अर्धा टक्यांनी,

I mean clearly you know people at the bottom may be are not growing at a 5 and a half,

आणि लोकं जे वर आहेत वाढतात 5 आणि आर्धा पेक्षा जास्त.

and people at the top are growing at greater than a 5 and a half.

तर, हे ते पकडत नाही, हे पकडतात देशातील सर्वसाधारण व्यक्ती नाही

So, this doesn’t capture that, this captures the average person in the country not the

वितरणाच्या की काय होते त्या लोकांच.

distribution of what happens to those people.

म्हणून, इथे आता जास्तीत जास्त काम करायचे आहे देशस्तराहून वैयात्तिकस्तरावर वैयक्तिक स्तरावर आणि

. So, there is now more and more work to go from country level to individual level and

एक सगळ्यात बघा, महत्वपूर्ण अलीकडचा अभ्यास आहे ब्रान्को मिलानोविकचा आणि त्याने शोध लावला आहे

one of the most you know a striking recent studies is by Branko Milanovic and he is produced

या वस्तूचा ज्याला म्हणतात हत्ती वक्र (elephant curve) जे झाले खूप खूप, बघा, संदर्भ आहे

this thing called the elephant curve which is become highly highly, you know referred

यातील एक महत्वपूर्ण तथ्यांशी जे प्रतीनिध्त्व प्रतिनिधित्व करतात, काय होत आहे, हे खरोखरच जोडल्या जाते,

to its one of the iconic figures representing, what’s happening it’s actually relates

मी तुम्हाला सांगेन थोळ्या थोड्या वेळात जे आहे संपूर्ण जगतीकीकरणाची जागतिकीकरणाची चर्चा आणि काय होत आहे अमेरिकेत,

I will tell you in a while to the whole globalization debate and to what’s happening in the US,

काय होत आहे युरोप मध्ये, वगेरे वगेरे.

what’s happening in Europe, etcetera, etcetera.

आता, काय आहे हे मोजणे?

Now, what is this measure?

तर, यावर तुमच्याकडे जगातील सर्व लोकं आहेत रांगेत उभे 0 पासून 100 पर्यंत सुरवातीच्या

So, on this you have all the people in the world lined up from 0 to 100 at the starting

बिंदूवर, हे आहे जागतिक उत्पन्न वितरणाचे प्रमाण आणि y अक्षावर आहे किती

point, this is the percentile of global income distribution and on the y axis is how much

प्रमाण प्रत्याकाचे आहे?

did each percentile?

तर, जर तुम्ही इथे सुरवात केली, तर 9 अब्ज लोकं जगात याचा विचार करतात स्थिर म्हणून जसे

So, if you began here, so the 9 billion people in the world think of this as stacked up like

एका प्रकारे की वारेन बफेट आणि बिल गेट्स इथे ते गरीबातील गरीब माणूस उप-

this from kind of Warren Buffett and bill gates here to maybe the poorest man in Sub

सहारन आफ्रिकेत इथे आणि मग आपण विचारतो त्यांनी कसे केले?

Saharan Africa here and then we ask how have they done?

आता, हा डेटा जो ब्रान्को आणि इतर जागतिक बँक अधिकार्यांनी तयार केला आहे आधारित आहे सेवांवर

Now, this is data that the Branko and others the world bankers produced is based on service

बघा, जसे आपले एनएसएस कडे सेवा आहे तसेच खूप देशांकडे ही सेवा आहे.

you know like our NSS has service many countries have this service.

तर, तर तुम्ही शिरकाव करु शकता सर्वसाधारण माणसापासून ते बघा, समाजाच्या वेगवेगळ्या स्तरांपर्यंत

So, you can drill down from the average person to you know to different strata of society

आणि हि गोष्ट का इतकी उल्लेखनीय आहे, म्हणा, हे सांगते या काळात हे पुन्हा होऊ शकते

and why this thing is very striking says, it says in the period this should be again

कपिल जे होऊ शकते 1988 ते 2008 मध्ये किंवा 2010, 20 वर्ष, बरोबर, ही तर सुरुवात आहे.

Kapil which this should be 1988 to 2008 or 2010, 20 years right, this is the beginning.

तर, हे काय दर्शविते की जर तुम्ही फार गरीब असाल 20 वर्षाच्या काळापर्यंत आपण म्हणूया

So, what it shows is that if you are very poor your over a 20 year period let’s say

तुमचे उत्पन्न वाढले 40-50 टक्क्यांनी जर तुम्ही सुरु केले कुठेतरी मध्ये आणि ते चियनीस

your incomes grew by 40-50 percent if you began somewhere in the middle and the Chinese

मध्यम वर्गीय हे कुठेतरी मधे आहेत जागतिक उत्पन्न वितरणाच्या ते वाढतायत खूप

middle class is somewhere in the middle of the global income distribution they grew very

जलद गतीने आणि मी म्हणेन, की भारत आहे कुठेतरी इथे हे बिंदू दर्शवतात

very rapidly and I would say that India is somewhere here these points are represented

भारतात कारण भारतीय मध्यम वर्गाने बहुतेक सुरु केले अधिक गरीब पासून चीयनीस मध्यम वर्गापेक्षा.

by India because the Indian middle class probably began poorer than the Chinese middle class.

पण तुम्हाला हे समजते की 80वा प्रमाण दर्शविते अमेरिकेतील कनिष्ट मध्यम वर्ग आणि

But what you find is that the 80th percentile represents the US lower middle class and you

बघा, त्यांनी सुरु केले खूप गरीब म्हणून या संधर्भात संदर्भात की किती उत्पन्न वाढले 20 वर्ष काळात

know they did very poorly in terms of how much the incomes grew over a 20 year period

आणि इथे तुम्ही आहात जिथे मी तुम्हाला दाखवतो आहे, ही वरची वस्तू इथे वेगळा बिंदू आहे

and here is you go back where is my pointer, this top thing here distinct point is you

बघा, बिल गेट्स आणि वारेन बफेट जगातील सर्वात श्रीमंत लोकं त्यांचे उत्पन्न जलद

know Bill Gates and Warren Buffett the richest people in the world their incomes grew very

गतीने वाढले.

rapidly.

तर, काय दाखवते हे की मागील 20-25 वर्षात उल्लेखनीय वाढीच्या संदर्भात आणि स्तराच्याबाबत नाही.,

So, what this shows is that over the last 20-25 years in terms of dynamism growth not

उल्लेख्नियातेच्या उल्लेखानियतेच्या संदर्भात भारतीय आणि चायनिस चायनिज मध्यम वर्ग मुख्यत: चायनिस चायनिज

the level, in terms of dynamism the Indian and Chinese middle class especially the Chinese

मध्यम वर्ग यांनी खूपच चांगले केले आहे.

middle class have done brilliantly.

मध्यम वर्ग आणि कनिष्ट मध्यम वर्ग विकसित अर्थव्यवस्थेमध्ये बघा, ते

The middle class or the lower middle class in advanced economies have you know they have

घसरले आहेत त्यांच्या जीवन स्तरात आणि खूप श्रीमंत, गर्भ श्रीमंत

slipped in their standards of living at the client and the very rich, the super rich in

विकसित मध्ये, व्याखेनुसार.

advance by definition.

लक्ष्यात ठेवा गर्भ श्रीमंत आहेत इथे आणि बघा तुम्हाला चांगले माहित आहे, मला म्हणायचे, गर्भ श्रीमंत भारतातील, यातील

Remember the super rich are here and you know well I mean the super rich of India a few

काही इथे सुद्धा असतील.

of them will also be here.

तर, हे फक्त नाही, तर हे असं नाही की फक्त बिल गेट्स आणि वारेन बफेट बघा, मी

So, this is not just, so this is not just a Bill Gates and Warren Buffett you know I

भारतीय अब्जोपतींचे नाव या वर्गात घेऊ शकत नाही, पण तुम्हाला माहित आहे मी कुणा संधर्भात बोलत आहे

cannot name Indian billionaires here in this classroom, but you know who I am referring

ते सुद्धा ऐकतील त्यांनी खूप छान केले आहे.

to they will also hear they have done very well.

तर तर, हे खरंच हे, याच्यात समावेश आहे तीन किंवा चार मला म्हणायचंय, उल्लेखनीय गोष्टी

So so, this actually it’s, it encompasses 3 or 4 really I mean striking things about

अलीकडच्या जागतिक आर्थिक इतिहासाबद्दल – एक, चायनिस चायनिज आणि भारतीय मध्यम वर्गाने खूप

recent global economic history – one, the Chinese and Indian middle class have done

चांगले केले आहे.

very well.

दुसरे, विकसित देशांत स्थिरता आली आहे जे की खूप लोकं समजतात

Two, there has been stagnations in advanced countries which is what many people think

की ज्याने जन्म दिला आहे अनेक गोष्टींना जसे ट्रम्प संकल्पना/पर्व बघा, आणि हे होत आहे 20-30

has given rise to things like the Trump phenomenon you know and this is being happening for 20-30

वर्षांमध्ये, जसे तुम्हाला माहित आहे.

years as you know.

तर, सर्व अमेरिकेतील मध्यम वर्ग, यूकेतील मध्यम वर्ग चांगले करत नाही आणि हे सर्व म्हणजे

So, the whole US middle class, the UK middle class not doing well and all that it means

बघा, राजकारण एका प्रकारचे जे या रेषेद्वारे दर्शविले आहे आणि इथे जर तुम्ही इथे याला

for you know politics kind of is represented by this line and here if you come here to

माझ्या, वारेन बफेट, बिल गेट्स, मी भारतीयांचे नाव घेणार नाही इथे, तुम्हाला काय मिळेल

my Warren Buffett, Bill Gates, I will not name the Indian people here what you find

की त्यांनी सर्वांनी खूप छान केले आहे आणि हे आहे ध्येयाचे आणि ध्येय नाही,

is that they have also done very well and this has been the target of not the target,

पण स्प्ष्टीकरण या प्रसिद्ध फ्रेंच अर्थतज्ञ थोमास पिकेटी जो बोलतो

but the explanation for this famous French economist called Thomas Piketty talking about

कसे खूप श्रीमंतांनी जगभारत केले आहे आणि तो काय म्हणतो, आपल्याकडे खूप

the how the very rich have done all over the world and what he says is that we have a very

गमतीदार असमानता आहे जगभरात.

funny kind of inequality in the world.

हे असं नाही की फक्त उच्च मध्यम वर्ग वाढतो जलद गतीने निम्न मध्यम वर्गातील

It’s not just that you know the upper middle class grows faster than the lower middle class

गरिबांपेक्षा.

of the poor.

पण, थोडे, जे फार श्रीमंत नाहीत, पण खूप खूप खूप वरचे एक टक्का वरचे, 0.1

But a few not just very rich, but very very very rich the top one percent the top 0.1

टक्के वरचे, 001 टक्के ते वाढताहेत जलद गतीने आणि त्यामुळेच निर्माण होते खूप जास्त

percent the top 001 percent they grow very rapidly and that’s what creating a lot of

नैराश्य या देशांत कारण बघा, इथे खूप जास्त उत्पन्न वितरण, उत्पन्न

anxiety in these countries because you know there is huge income distribution, income

असमानता वाढतेय, वाढतेय अगदी वरच्या स्तरावर आणि म्हणून लोकं म्हणतात कुठल्या प्रकारच्या

inequalities widening, widening at the very top and so people are saying what kind of

लोकशाहीत आपण राहतो, जी चांगले परिणाम देऊ शकत नाही प्रत्याकाला या जगात.

democracy do we live in that it cannot deliver fairer outcomes for everyone in the world.

आणि म्हणून, या प्रकारचे तुम्ही, बघा.

And so, this kind of you know.

आणखी काही मार्गाने सारांश होतो फार चांगले काय झाले या मागील 25-30 वर्षात

Also in some ways encapsulates a very well what has happened in the last 25-30 years

आणि मला वाटतं, आपण एक तास संपविला आहे मला वाटतं, इथे आपण विश्राम घेतला पाहिजे,

and I think that we have done one hour I think it’s probably time to take a break,

पण ते करण्या अगोदर मी काही प्रश्नाची उत्तरे देऊ इच्छितो, हो, कृपया.

but,before we do that I am willing to answer a few questions, yeah please.

.काय मी खरच माहिती करून घेऊ शकतो का की काय हे बरोबर आहे बोलणे हत्ती वक्र ज्याच्या जागी कुठलाही

. May I actually know about why it is justified to talk about elephant curve instead of another

सामान्य वक्र.

simple curve.

तर, मला वाटतं, का ही हत्ती हे फक्त कारण जर तुम्ही जाल आणि बघाल याचा आकार,

So, I think why its elephant is it is simply because if you go and look at shape its shape

याचा आकार हत्ती सारखा आहे एव्हडेच एवडेच फक्त, ते जर फार सरळ आहे.

of an elephant that is all, that is if very simple.

जर तुम्ही इथे एक मजेशीर आकृती आहे या आलेखाची.

If you there is a funnier version of this chart.

विध्यार्थी: सोंड नाही आहे. हो, सोंड या बाजूला आहे.

. The trunk is not there Yeah, oh the trunk is on this side.

हो.

Yeah.

बघा, अर्थशास्त्री असतात निरर्थक बघणारे ठीक, मला वाटतं, मला वाटतं, मी नेहमीच विचार करत होतो हत्ती

See economists are lousy visualizers you know I think I think I have always thought an elephant

या बाजूला आहे, पण मला वाटतं, खूप चांगला मुद्दा उत्तम मुद्धा आहे हा.

was on this side, but I think very good point excellent point it’s.

.मला एक प्रश्न आहे.

. I have a small doubt.

हो, कृपया.

Yeah, please.

विध्यार्थी: हा प्रश्न नाही हा फक्त छोटा मुद्दा.

. It’s not a questions it’s just a small comment

हो.

Yeah.

.जर तुम्ही जाता मागील पहिल्या आलेखाकडे खरंच मी.

. If you go to the last previous diagrams actually i.

हो कदाचित तुम्ही स्पष्ट .नाही हा.

Yeah maybe you clear . Not this one.

याच्या आधीचा

The previous one.

ओह, पहिला, माफ करा मी पुढे जात आहे हो.

Oh, the previous one, sorry no I am sorry am going forward yeah.

माफ, माफ करा, मला थोडे मागे जाऊ द्या, हो. .याच्या आधीचा.

Sorry sorry and let me go backward, yeah. . the previous one.

तर, ही फक्त ओळख आहे सीमा शर्मा या बाजूला आणि मी अर्थशाश्त्राची अर्थशास्त्राची शिक्षिका आहे, डीपार्टमेंट

So, this is just introduce to a Seema Sharma this side and I am faculty in Economics, Department

ऑफ माँनेजमेंट मॅनेजमेंट स्टडीज्.

of Management studies.

खरंतर, मी विचार करत होते, की ज्या प्रकारे तुम्ही चायनाला इथे ठेवत होता कारण

Actually I was just wondering about this the way where you are placing China here because

2008 वर्षाने याची किंमत चुकवली आहे आणि हीच ती वेळ होती जेव्हा चायना देश जो तीव्रतेने

2008 year has paid for this and that was the time when China country which is aggressively

निर्यातीत होता त्याला झटका लागला कुठल्यातरी आपत्तीमुळे तसेच लाखो नोकऱ्या गेल्या चायनात या

in to exports got hit by certain crisis also millions of jobs were lost in China at that

वेळी.

time.

तर, हे बरोबर होईल काढणे सामान्यीकरणे या डेटामधून जो इथे दाखवला आहे?

So, is this right to draw generalizations from the data which is shown here?

हे मला फार सतावत आहे.

That’s bothering me a lot.

तर, चला मी, छान आहे ते, हा प्रश्न ऐकला गेला.

So, let me good that is, that question was heard.

प्रश्न होता बघा, तथ्य जे आहे 2008 आहे तो प्रतिनिधी, काय झाले

The question was you know the fact that is 2008 is that representative, what happened

चायनामध्ये नंतर बरोबर.

in China afterwards right.

.हो.

. Yeah.

तर, माझा पहिला प्रतिसाद याला नेहमीच हा असतो, तुम्ही तुमच्या विध्यार्थ्यांना दया हीच वस्तू करायला,

So, my first response to this always is give your students exactly this thing to do ask

त्यांना सांगा परत कारायला 2015 किंवा 16 साठी कुठला आकडा, मला पूर्ण करू द्या.

them to reproduce this for 2015 or 16 what number, let me finish.

दुसरे, मी तुम्हाला आधीच सांगितले की ग्रीस हा दिशाभूल करणारा आहे कारण 2008 त्यांनी

Second, I told you already that Greece this is misleading because 2008 they suffered a

आपत्ती अनुभवली आहे.

crisis.

.आपत्ती.

. Crisis.

हो, पण चायनासाठी तुम्ही बघाल की हे खरंच वर गेले आहे कारण आर्थिक वाढीत

Yeah, but for China you will notice that this actually has gone up because in economic growth

चायना मंद झाला 11 टक्के वाढी पासून 7 टक्के वाढी पर्यंत.

China it slowed from 11 percent growth to 7 percent growth.

तर, हा कोसळला नाही ग्रीस प्रमाणे.

So, it didn’t collapse like Greece.

ग्रीसला खरंच नकारात्मक वाढ होती, म्हणून त्याचे जीवन स्तर खालावले.

Greece actually had negative growth, so that standards of living declined.

तर, या परिपेक्षात, पण मुद्दा फार सरळ आहे मला वाटतं, तुम्ही याला अद्यावत करावे, आणि तुम्ही,

So, in that sense, but the point is a fair one I think you should update this and you

आणि तुम्ही हे तुमच्या वर्गातही करावे.

know and you should do that in your class as well.

अजून काही प्रश्न. .हो, फक्त एक छोटीशी गोष्ट.

Any more questions . Yes just one small thing.

हो.

Yeah.

.छोटी गोष्ट हे प्रामुख्याने आहे 2008 डेटा बरोबर 2008 दर डोई उत्पन्न

. Small thing this is particularly a 2008 data right 2008 per capita income relative

अमेरिकेच्या संदर्भात.

to United States.

आता, मी थोडा अस्वस्थ आहे हे कसे दाखवते स्थलांतर कारण हा तो काळ आहे

Now, I am a little uncomfortable how does it show transitions because which is the period

जिथून तुम्ही दाखवत आहत स्थलांतर. हे इथे आहे, इथे आहे 1960 जे सांगते.

from where you are showing the transition That’s here that’s here 1960’s it says.

.हो.

. Yeah.

तर, जरी तुम्ही घेतले 1960 या स्तरावर 2008च्या तुम्ही कसे काळाचा सारांश काढाल

So, even if you take the 1960’s to this level of 2008 how would you encapsulate the

जिथे हे स्थलांतर खरच होते.

period where the transition is actually happening.

तर, बघा, मला म्हणायचंय, लक्षात ठेवा, हे व्याखेनुसार पकडतात दोन मुद्दे या वेळेत.

So, you know I think remember that, this by definition captures two points in time.

.तिने काय म्हंटले तुम्हाला परत म्हणायचंय.

. What she said you have to repeat.

ओह! हो, मला वाटतं, हे मला परत म्हणायचं नाही, पण फक्त होऊ शकते कारण तुम्ही माईक मध्ये बोलत आहात,

Oh yeah, I think this I don’t have to repeat, but may just may be because you are on mike,

पण प्रश्न हा आहे बघा, आपण स्थलांतर कसे पकडू शकू, वाढ स्थलांतर?

but the question is that you know, how do we capture transitions, growth transitions?

उदाहरणार्थ, आणि मला वाटतं, व्याख्खेनुसार बघा, हे आहे दोन अक्ष फक्त.

For example, and I think by definition you know this is a two axis only.

तर, तुम्ही याच्यात सुरवातीचा बिंदू पकडला आहे, पण इथे इतरही खूप काम आहे जे

So, you captured the starting point in this, but there is a lot of other work which does

बोलतात स्थलांतरांबद्दल.

talks about transitions.

बघा ,तुम्ही हे वाचू शकता पेपर्स मध्ये बघा, दानी रोड्रिक आणि लांत प्रीटचेट, रिकार्डो

You know you could read at the papers by you know Dani Rodrik and Lant Pritchett, Ricardo

हाउसमन हे बोलले कोणता काळ आहे जेव्हा देश खूप जलद गतीने वाढतात, कोणते देश

Hausmann they talk about which are the periods when countries grew very rapidly which countries

जलद गतीने वाढले निरंतरपणे, कोणते वाढले जलद गतीने फक्त एका विशिष्ट वेळेत.

grew rapidly sustainably which grew rapidly only for a certain point of time.

तर, हे सर्व आहेतए आहेत तर जेव्हा तुम्ही हा अभ्यासक्रम करत असाल जर तुम्हाला हा प्रश्न तुम्हाला रंजक वाटला

So, those are all, so when you are doing this course if this question interests you then

तर तुम्ही मला लिहू शकता किंवा तुम्ही फक्त म्हणा गुगल वाढ स्थलांतर आणि हाउसमन,

either you should write to me or you should just say Google growth transitions and Hausmann,

प्रीटचेट, रोड्रिक येतील आणि मग तुम्हाला त्या प्रश्नांचे उत्तर मिळतील.

Pritchett, Ricardo will come up and then you can get answer those questions.

पण खूप खूप धन्याबाद धन्यवाद हा प्रश्न विचारल्या बद्दल, हो.

But Thank you very much for asking that question yeah.

आणि लक्ष्यात घ्या हा एकच नियम बघा, जो म्हणतो की अशा प्रकारचे प्रश्न विचारा, पण कुठल्याहि प्रकारचे समालोचन

And remember see the only rule that says that ask questions like this, but no kind of commentary

किंवा तुमचे मत नाही.

or your views.

तर, हीच माझी एकमेव विनंती आहे, हो, नाही मला वाटत, तुमचा आधीच एक आहे बहुतेक हे दुपारच्या

So, that’s my only request, yeah no I think you had already one may be this afternoon

सत्रात आपण घेऊ, मी असे होऊ देऊ शकत नाही की फक्त माझ्या एकटयाचाच एकाधिकार असेल संभाषणावर आणि इतर

session we have to, we cannot give only I can monopolize the conversation not anyone

कुणाचा नाही.

else, yeah.

.सर, मला एक प्रश्न आहे.

. Sir, I have one question.

हो.

Yeah.

.भारत विरुद्ध चायना जर तुम्ही बघितले 1980 आकडे इथे सापडत नाही, आम्हाला हा तक्ता सापडला नाही

. India versus China if you look 1980 figure not found here, we have not found this table

अन्यथा कोणतेही तथ्य असो काय इथे दर डोई उत्पन्न भारताचे होते खूप जास्त

otherwise whatever is the fact is there per capita income of India was much higher than

चायनापेक्षा, पण बघा 1990 किंवा नंतर ते सरकले आहे.

what the China was there, but you know 1990 or afterwards it has moved.

तर, कसे असेल ग्राफिक खरंच भारत विरुद्ध चायना काय बघा, दर्शवणार ते.

So, how is graphic actually India versus China will you know depict it.

तर, हा एक प्रश्न आहे मी हा आरक्षित ठेवीन, कारण मी तुम्हाला दाखवणार आहे हे

So, that’s a question I am going to reserve because I am going to show you that in the

नंतरच्या उत्तरार्धात या अभ्यासक्रमाच्या.

next half of the course.

जर तुम्हाला हे सुरु ठेवायचं आहे, मला सुरु ठेवायला आवडेल जर तुम्हाला विराम घ्यायचा असेल कारण मला वाटतं

If you want to continue, I am happy to continue if you want to take a break because I think

कदाचित मी खुश होईल विराम, मला यांच्याकडून आदेश आहेत नीरजकडून मध्यांतरासाठी, जर आपल्याला हा अभ्यासक्रम चालू

maybe I am happy break, I have orders from Neeraj to break, if we have to you know keep

ठेवायचा असेल तर तुम्हाला वेळेचे बंधन पाळावे लागेल आणि भारतीय लवचिक वेळेप्रमाणे नाही,

this course going you have to be punctual no Indian stretchable time, you know Indian

बघा भारतीय प्रमाण वेळ आणि असेच.

standard time and so now.

धन्यवाद.

Thank you.